Hendrik Conscience

Hendrik Conscience (Antwerpen, 3 december 1812 – Elsene, 10 september 1883) was een Vlaamse schrijver en een van de belangrijkste grondleggers van de Nederlandstalige literatuur in België. Hij schreef historische romans, dorps- en plattelandsromans en verhalen en speelde daarnaast een belangrijke rol in de Vlaamse beweging. Zijn beroemdste werk, De Leeuw van Vlaanderen uit 1838, groeide uit tot een van de invloedrijkste boeken uit de Vlaamse literatuur.

Conscience was de zoon van een Franse vader en een Vlaamse moeder. Thuis werd Frans gesproken, maar hij koos zelf al vroeg voor het Nederlands. Zijn jeugd bracht hij grotendeels in Antwerpen door. Hij ontwikkelde zich door zelfstudie en raakte al jong gefascineerd door boeken, historische verhalen en volksverhalen. Zijn belangstelling voor geschiedenis zou later een belangrijk onderdeel van zijn schrijverschap worden.

Toen in 1830 de Belgische Revolutie uitbrak, nam de achttienjarige Conscience als vrijwilliger dienst in het Belgische leger. Hij vocht onder meer tijdens de Tiendaagse Veldtocht en bij de Slag bij Leuven. Zijn ervaringen als soldaat en zijn kennismaking met het Kempense landschap en de bevolking zouden later hun weg vinden naar zijn literaire werk. In 1836 verliet hij het leger en keerde hij terug naar Antwerpen.

Zijn literaire loopbaan begon in 1837 met In ’t Wonderjaer, een historische roman over de Beeldenstorm en de gebeurtenissen van 1566. In hetzelfde jaar verscheen ook de bundel Phantazy. Het grote keerpunt kwam echter een jaar later met De Leeuw van Vlaanderen, of de Slag der Gulden Sporen.

In De Leeuw van Vlaanderen bracht Conscience de Guldensporenslag van 1302 tot leven. De roman vertelt over de strijd van de Vlamingen tegen Frankrijk en de overwinning bij Kortrijk. Conscience gebruikte het historische verhaal niet alleen als literair onderwerp, maar ook om zijn tijdgenoten bewust te maken van hun taal en culturele identiteit. Het boek kreeg daardoor een betekenis die veel verder reikte dan de roman zelf en werd een belangrijk werk binnen de Vlaamse beweging.

Conscience wilde daarbij niet het einde van België, maar de gelijkberechtiging van de Vlamingen binnen België. Zijn pleidooi voor de Nederlandse taal en Vlaamse cultuur maakte hem tot een van de belangrijkste figuren van de vroege Vlaamse beweging. De bekende uitspraak dat hij “zijn volk leerde lezen” verwijst naar het enorme bereik en de populariteit van zijn boeken bij een breed Vlaams publiek.

Na De Leeuw van Vlaanderen schreef Conscience een omvangrijk oeuvre. Tot zijn bekendste werken behoren onder meer Jacob van Artevelde (1849) en De loteling (1850). Vooral in zijn dorps- en plattelandsromans toonde hij zich een verteller die het dagelijkse leven van gewone mensen centraal stelde. Zijn werk werd in talrijke talen vertaald en bereikte ook buiten België een groot publiek.

Naast zijn literaire activiteiten bleef Conscience maatschappelijk actief. Hij zette zich in voor de Vlaamse taal en cultuur en was onder meer betrokken bij de ontwikkeling van de Vlaamse pers. Zijn werk en publieke optreden droegen in belangrijke mate bij aan de culturele emancipatie van Nederlandstalige Belgen.

Conscience overleed op 10 september 1883 in Elsene. Hij werd aanvankelijk begraven op het Kielkerkhof in Antwerpen en later overgebracht naar het Schoonselhof. Zijn grafmonument draagt de woorden die misschien wel het meest kernachtig samenvatten welke plaats hij in de Vlaamse cultuurgeschiedenis kreeg: “Hij leerde zijn volk lezen.”