Menno ter Braak

Menno ter Braak (1902–1940) was een Nederlandse schrijver, essayist, cultuurcriticus en literatuurcriticus. Samen met E. du Perron en Maurice Roelants stond hij aan de basis van het invloedrijke literaire tijdschrift Forum, dat in de jaren dertig een belangrijke rol speelde in het Nederlandse literaire debat.

Ter Braak studeerde Nederlands en geschiedenis in Amsterdam. Tijdens zijn studententijd ontwikkelde hij al een brede belangstelling voor literatuur, film en cultuur. Samen met Joris Ivens richtte hij de Nederlandsche Filmliga op, waarmee hij experimentele film als kunstvorm onder de aandacht wilde brengen. Ook schreef hij in deze periode filmkritieken en essays over filmesthetiek.

Na zijn studie werd ter Braak leraar aan het Rotterdamsch Lyceum. In 1930 verscheen Het carnaval der burgers, zijn eerste boek, waarin hij onder meer de tegenstelling tussen de dichter en de burger onderzoekt. Zijn eigen ervaringen als leraar verwerkte hij later in de sterk autobiografische roman Dr. Dumay Verliest.

In 1933 werd ter Braak letterkundig redacteur van Het Vaderland. Hij ontwikkelde zich tot een van de belangrijkste Nederlandse literaire critici van zijn tijd. In zijn wekelijkse Kronieken besprak hij niet alleen afzonderlijke boeken, maar plaatste hij ze in een bredere literaire en culturele context. Zijn grote belezenheid in de Duitse, Franse en Engelse literatuur stelde hem in staat de Nederlandse literatuur vanuit een internationaal perspectief te beoordelen.

Een belangrijk uitgangspunt in zijn denken was de tegenstelling tussen vorm en vent. Ter Braak en du Perron vonden dat niet de schoonheid of vorm van een kunstwerk doorslaggevend moest zijn, maar de persoonlijkheid van de schrijver. Literatuur moest volgens hen iets laten zien van een levende, authentieke persoonlijkheid. Daarmee keerde Forum zich tegen de nadruk op mooischrijverij en esthetiek die zij in de Nederlandse literatuur van hun tijd aantroffen.

Ter Braaks denken was sterk beïnvloed door onder anderen Friedrich Nietzsche en Blaise Pascal. Hij hechtte grote waarde aan individuele vrijheid, distantie, humor en intellectuele onafhankelijkheid. De schrijver moest zich niet laten meeslepen door ideologieën of door de macht van grote collectieve overtuigingen.

Die houding kreeg in de jaren dertig een politieke betekenis. Ter Braak keerde zich scherp tegen het opkomende nationaalsocialisme en analyseerde de aantrekkingskracht ervan onder meer in Het nationaal-socialisme als rancuneleer (1937). Samen met anderen richtte hij het Comité van Waakzaamheid tegen het nationaalsocialisme op. Ook hield hij zich intensief bezig met Duitse schrijvers die na de machtsovername van Hitler naar Nederland waren gevlucht.

Ter Braak was daarmee niet alleen literair criticus, maar ook een uitgesproken cultuurcriticus en intellectueel die de ontwikkelingen van zijn tijd nauwlettend volgde. Zijn essays en kritieken getuigen van een voortdurende poging om literatuur te verbinden met de grotere vragen van cultuur, maatschappij en individuele vrijheid.

Op 15 mei 1940, enkele dagen na de Duitse inval in Nederland, maakte Menno ter Braak in Den Haag een einde aan zijn leven. Hij was toen 38 jaar oud. Zijn vroege dood maakte een einde aan een schrijverschap dat in nauwelijks twee decennia een blijvende invloed had gekregen op de Nederlandse literatuur en literaire kritiek.

Ter Braaks werk blijft vooral van betekenis door zijn scherpe essays, zijn literaire kritiek en zijn nadruk op de persoonlijkheid en onafhankelijkheid van de schrijver. Met Forum en zijn opvattingen over vorm of vent heeft hij bovendien een blijvende stempel gedrukt op het Nederlandse literaire debat.