21 lessen voor de 21ste eeuw

In 21 lessen voor de 21ste eeuw verlegt Yuval Noah Harari zijn blik van het verleden naar het heden. Waar Sapiens onderzocht hoe de mens is geworden wie hij is en Homo Deus vooruitkeek naar de mogelijke toekomst, probeert Harari in dit boek de grote problemen van het huidige tijdperk te ordenen. Hij behandelt onder meer kunstmatige intelligentie, nepnieuws, nationalisme, populisme, oorlog, religie, onderwijs en de toenemende macht van technologie.

De opzet is breed, maar Harari heeft een duidelijke centrale vraag: hoe kunnen mensen zich staande houden in een wereld die steeds sneller verandert? Technologie speelt daarbij een hoofdrol. Vooral kunstmatige intelligentie en automatisering kunnen volgens hem grote gevolgen hebben voor de arbeidsmarkt en voor de positie van de mens. Niet alleen eenvoudige arbeid kan worden geautomatiseerd; ook taken waarvoor kennis, analyse en besluitvorming nodig zijn, komen steeds meer binnen het bereik van machines.

Daarmee raakt Harari aan een ongemakkelijke mogelijkheid. Als algoritmen bepaalde menselijke vaardigheden beter en sneller kunnen uitvoeren, wat blijft er dan over als onderscheidend vermogen van de mens? Het antwoord zoekt hij niet alleen in kennis. Juist het vermogen om voortdurend te leren, te veranderen en nieuwe situaties te begrijpen wordt volgens hem belangrijker.

Een ander belangrijk thema is de betrouwbaarheid van onze informatievoorziening. Harari kijkt kritisch naar de manier waarop mensen nieuws, politieke boodschappen en sociale media verwerken. In een wereld waarin enorme hoeveelheden informatie beschikbaar zijn, betekent meer informatie niet automatisch dat mensen beter geïnformeerd zijn. Integendeel: manipulatie en desinformatie kunnen juist gemakkelijker worden.

Daarmee komt hij vanzelf uit bij de politiek. Harari bespreekt de opkomst van populisme, nationalisme en de spanningen tussen nationale belangen en mondiale problemen. Klimaatverandering, technologische ontwikkeling en kernwapens houden zich immers niet aan landsgrenzen. Volgens zijn redenering ontstaat daardoor een steeds duidelijker verschil tussen problemen die nationaal worden aangepakt en problemen die alleen internationaal kunnen worden opgelost.

Ook de verhouding tussen mens en technologie krijgt een economische dimensie. Wie beschikt over grote hoeveelheden data krijgt steeds meer inzicht in het gedrag van anderen. Harari stelt daarom de vraag of persoonsgegevens uitsluitend het bezit moeten zijn van de bedrijven die ze verzamelen, of dat de samenleving nieuwe regels nodig heeft rond het eigendom en gebruik van data.

Dat gedeelte van het boek is bijzonder relevant omdat Harari technologie niet als een op zichzelf staand onderwerp behandelt. Data, algoritmen, economie en politiek zijn volgens hem onderdelen van één ontwikkeling. Wie controle heeft over de informatiestromen, kan uiteindelijk ook invloed krijgen op economische en politieke beslissingen.

Een van de interessantste hoofdstukken gaat over onderwijs. Als kennis voortdurend verandert en bepaalde vaardigheden door machines kunnen worden overgenomen, heeft het volgens Harari weinig zin om jonge mensen uitsluitend voor te bereiden op een vast beroep. Belangrijker wordt het om mensen te leren omgaan met verandering en onzekerheid.

Dat is een van de meer overtuigende ideeën in het boek. Harari probeert niet zozeer te voorspellen welk beroep over twintig jaar nog bestaat, maar vraagt welke eigenschappen mensen nodig hebben wanneer ze gedurende hun leven meerdere keren van beroep en omgeving zullen moeten veranderen.

Ook religie en betekenis komen aan bod. Harari stelt de vraag welke verhalen mensen in de eenentwintigste eeuw nog met elkaar verbinden. Het humanisme, liberalisme en socialisme hebben volgens hem lange tijd belangrijke politieke en maatschappelijke kaders geboden, maar worden geconfronteerd met nieuwe omstandigheden. De technologische ontwikkeling kan uiteindelijk zelfs onze opvattingen over vrije wil en individualiteit onder druk zetten.

De kracht van Harari ligt opnieuw in zijn vermogen om uiteenlopende onderwerpen met elkaar te verbinden. Hij schrijft toegankelijk en weet complexe ontwikkelingen in een groter historisch perspectief te plaatsen. Daardoor leest het boek niet als een verzameling losse essays, ondanks de 21 afzonderlijke lessen.

Tegelijkertijd is die breedte ook de voornaamste beperking. Harari behandelt in relatief korte hoofdstukken onderwerpen waarvoor afzonderlijk hele boeken zouden kunnen worden geschreven. Daardoor zijn sommige redeneringen eerder prikkelend dan volledig uitgewerkt. Zijn grote historische lijnen zijn interessant, maar soms wordt een complexe werkelijkheid wel erg snel teruggebracht tot één verklarend model.

Dat is een kleine kanttekening, maar wel een belangrijke voor wie het boek als analyse van de werkelijkheid wil lezen. 21 lessen voor de 21ste eeuw werkt het beste als een intellectuele verkenning en minder als een verzameling definitieve antwoorden.