575 Haikoots

Met 575 Haikoots geeft Kees van Kooten een eigen draai aan een eeuwenoude Japanse dichtvorm. De haiku wordt bij hem een haikoot: een korte observatie waarin alledaagse situaties, menselijke eigenaardigheden en taal met een flinke dosis humor worden samengebracht. De oorsprong ligt bij de Bescheurkalender van Kees van Kooten en Wim de Bie, waarin van Kooten vanaf de jaren zeventig regelmatig dergelijke miniaturen publiceerde.

De oorspronkelijke haiku is traditioneel gericht op de natuur en bestaat doorgaans uit zeventien lettergrepen, verdeeld over drie regels. Van Kooten verplaatst die vorm naar het dagelijkse leven. Zijn onderwerp kan een mens, een voorwerp, een eigenaardigheid van de Nederlandse taal of een volstrekt onopvallend moment zijn. Juist dat alledaagse vormt het materiaal waaruit hij zijn humor haalt.

Daarbij gaat het niet alleen om een grap. Veel haikoots beginnen bij iets kleins dat de meeste mensen waarschijnlijk over het hoofd zouden zien. Door het vervolgens vanuit een onverwachte hoek te bekijken, krijgt het een nieuwe betekenis. De kracht zit vaak in de laatste woorden, die de observatie een lichte draai geven. Van Kooten maakt van kijken een vorm van denken.

De foto’s die van Kooten zelf bij de haikoots heeft geplaatst, versterken dat effect. Beeld en tekst vullen elkaar aan en zorgen ervoor dat de bundel meer wordt dan een verzameling korte gedichten. De lezer wordt uitgenodigd om eerst naar de foto te kijken en vervolgens te bepalen welke haikoot daarbij hoort. Volgens een bespreking in Meander ontstaat zo een extra moment van verwondering: het verband tussen beeld en tekst moet de lezer zelf leggen.

Een van de aardigste eigenschappen van de bundel is dat van Kooten zich niet overdreven serieus opstelt als dichter. Hij speelt juist met de beperking van de vorm. De korte gedichten dwingen hem om zuinig met woorden om te gaan, maar binnen die beperking is ruimte voor woordspelingen, associaties en onverwachte observaties.

Ook taal zelf is een belangrijk onderwerp. Van Kooten heeft altijd een scherp oor gehad voor de eigenaardigheden van het Nederlands en gebruikt die gevoeligheid hier op kleine schaal. In het voorwoord maakt hij bijvoorbeeld een eigenzinnige oplossing voor het onderscheid tussen het lidwoord en telwoord ‘een’. Dat soort taalgrappen laat zien dat de haikoot voor hem ook een spel met de Nederlandse taal is.

De bundel heeft bovendien een persoonlijk element. Van Kooten draagt het boek op aan zijn moeder Annie, die zelf haiku’s schreef. Enkele van haar gedichten zijn in de bundel opgenomen. Daardoor krijgt het project naast zijn humoristische kant ook iets van een eerbetoon.

Een lichte kritiek is dat 575 haikoots natuurlijk veel is. De vorm is bewust kort en de gedichten zijn gemakkelijk afzonderlijk te lezen, maar achter elkaar kunnen de effecten na verloop van tijd wat op elkaar gaan lijken. Het boek leent zich daarom beter voor af en toe een paar haikoots dan voor een lange leessessie. Het is dan ook precies het soort boek dat je op tafel kunt laten liggen en regelmatig weer oppakken.