Advocaat van de hanen

Amsterdam in de jaren tachtig: krakers, kroegen, drugs, politiegeweld en een stad waarin de grens tussen idealisme en zelfdestructie soms nauwelijks zichtbaar is. In Advocaat van de hanen maakt A.F.Th. van der Heijden van die wereld het decor voor een omvangrijke roman over schuld, recht, verslaving en morele verantwoordelijkheid.

De centrale figuur is Ernst Quispel, een advocaat die wordt gevraagd de belangen te behartigen van de nabestaanden van Kiliaan Noppen, een jonge kraker die na zijn arrestatie onder verdachte omstandigheden in een politiecel overlijdt. Het gegeven is gebaseerd op de zaak rond de Amsterdamse kraker Hans Kok, die in 1985 na zijn arrestatie dood werd aangetroffen in een politiecel. De historische gebeurtenis vormt bij van der Heijden het uitgangspunt voor een roman waarin werkelijkheid en fictie voortdurend in elkaar grijpen.

Quispel is geen vanzelfsprekende held. Hij is intelligent, welbespraakt en juridisch scherp, maar tegelijkertijd verslaafd, ijdel en moreel allerminst zuiver. Juist die tegenstelling maakt hem tot een van de interessantste personages van De tandeloze tijd. Hij is advocaat van mensen die hij niet noodzakelijk bewondert en verdediger van een zaak waarin hij zelf steeds meer verstrikt raakt.

Zijn grootste kracht – het woord – is tegelijkertijd zijn zwakte. Quispel leeft van argumenten, formuleringen en retoriek. Hij kan vrijwel iedere positie aannemelijk maken, maar heeft veel meer moeite om zichzelf eerlijk onder ogen te zien. De rechtszaal biedt hem een wereld waarin feiten, schuld en verantwoordelijkheid in taal kunnen worden omgevormd. In zijn privéleven werkt die strategie aanzienlijk minder goed.

Van der Heijden maakt van het juridische conflict dan ook geen klassieke rechtbankroman. De vraag wie juridisch verantwoordelijk is voor de dood van Noppen is belangrijk, maar de schrijver is vooral geïnteresseerd in de veel moeilijkere vraag naar morele verantwoordelijkheid. Wanneer iemand sterft terwijl hij in handen van de politie is, wie draagt dan de schuld? De agenten? Het systeem? De mensen die het geweld hebben uitgelokt? De politieke bestuurders? Of een maatschappij die haar eigen conflicten niet meer weet op te lossen?

Die vragen krijgen extra gewicht doordat van der Heijden de Amsterdamse kraakbeweging niet als een romantische verzetsbeweging neerzet. De krakers zijn idealistisch, maar ook gewelddadig, chaotisch en vaak zelfdestructief. Daartegenover staat een overheid die orde wil handhaven, maar daarbij zelf grenzen overschrijdt. Niemand krijgt het morele gelijk volledig in handen.

Het bijzondere aan de roman is dat de politieke actualiteit voortdurend wordt verbonden met het persoonlijke leven van Quispel. De Amsterdamse straat, de kroegen en de kraakwereld zijn niet slechts een historisch decor. Ze worden onderdeel van zijn eigen ontsporing. Zijn drank- en drugsgebruik, zijn seksuele obsessies en zijn professionele ambities lopen door elkaar heen.

Daarmee sluit de roman aan bij het grotere thema van De tandeloze tijd: het leven in de breedte. Van der Heijden wil niet alleen vertellen wat zijn personages meemaken, maar vooral laten zien hoe zij tijd ervaren. Herinneringen, associaties en uitweidingen maken het heden voortdurend groter. Een ogenschijnlijk klein moment kan pagina’s later nog doorwerken.

Dat maakt Advocaat van de hanen een omvangrijke roman. De eerste druk uit 1990 telde 572 pagina’s en het boek verscheen als het vierde deel van de cyclus. Opvallend is dat Albert Egberts, de centrale figuur uit andere delen van De tandeloze tijd, hier naar de achtergrond verdwijnt. Ernst Quispel krijgt de hoofdrol.

Die perspectiefwisseling is een sterke keuze. Quispel is geen tweede Albert, maar vertoont wel opvallende overeenkomsten met hem. Ook hij probeert zijn onvrede, verslaving en persoonlijke mislukkingen te verklaren en schuift daarbij verantwoordelijkheid gemakkelijk naar anderen door. Het verschil is dat Quispel zijn intelligentie en juridische taal als extra verdedigingsmechanisme heeft.

De titel verwijst naar de hanenkammen van de punkers en krakers, maar krijgt ook een symbolische betekenis. Quispel is letterlijk de advocaat van de hanen: hij verdedigt mensen uit een subcultuur die zich afzet tegen de gevestigde orde. Tegelijkertijd bevindt hij zich zelf steeds meer aan de rand van een wereld waarin regels, normen en grenzen hun vanzelfsprekendheid hebben verloren.

Van der Heijdens stijl is rijk, beeldend en soms exuberant. Hij observeert Amsterdam met grote nauwkeurigheid en kan een café, straat, lichaam of gedachtegang uitvoerig beschrijven. Voor sommige lezers zal die overvloed een belangrijk onderdeel van het leesplezier zijn; anderen zullen de roman op momenten te uitvoerig vinden. Ook hedendaagse lezers kunnen moeite hebben met de enorme aandacht voor Quispels drankgebruik, seksuele obsessies en zelfmedelijden.

Toch is juist die overdaad functioneel. Quispel is een personage dat nauwelijks maat kent en van der Heijden schrijft hem ook zo. Zijn leven bestaat uit excessen: in drank, drugs, seks, werk en taal. De roman probeert hem niet sympathiek te maken. Hij moet vooral begrijpelijk worden.

Dat is uiteindelijk een van de belangrijkste kwaliteiten van het boek. Van der Heijden schrijft niet over helden, maar over mensen die zichzelf voortdurend in de weg zitten. Quispel wil rechtvaardigheid dienen, maar is zelf niet bepaald rechtvaardig. Hij verdedigt anderen terwijl hij zijn eigen leven nauwelijks kan beheersen. Hij beschikt over een uitzonderlijk vermogen om argumenten te formuleren, maar mist de eenvoudige helderheid die nodig is om zijn eigen verantwoordelijkheid te erkennen.

De historische achtergrond geeft het boek bovendien een blijvende actualiteit. De Amsterdamse kraakrellen en het overlijden van Hans Kok behoren inmiddels tot een afgesloten periode, maar de onderliggende vragen zijn nog altijd herkenbaar: hoe ver mag de overheid gaan bij het handhaven van de openbare orde? Wat gebeurt er wanneer protest omslaat in geweld? En hoe moet een samenleving omgaan met mensen die haar regels fundamenteel afwijzen?

Advocaat van de hanen werd in 1996 verfilmd. De roman zelf groeide uit tot een belangrijk onderdeel van De tandeloze tijd en werd in de loop der jaren vele malen herdrukt.