Aesopus

Aesopus kennen we vooral als de legendarische fabelverteller van de vos en de druiven, maar in Aesopus. Op de slavenmarkt in de oudheid verschijnt hij in een heel andere gedaante: als Griekse slaaf, antiheld, opschepper en schelm. De anonieme Bios Aesopou, vermoedelijk ontstaan in de eerste of tweede eeuw na Christus, is een merkwaardige mengeling van avontuur, humor, geweld en lichamelijkheid. Christian Laes vertaalt deze weinig bekende antieke tekst in het Nederlands en gebruikt hem als toegang tot het dagelijkse leven in de oudheid.

Dat is tegelijk de grootste verdienste én de belangrijkste beperking van het boek. Als kennismaking met een vergeten stuk antieke literatuur is Aesopus verrassend levendig. De tekst zit vol eten, seks, geweld, bedrog en sociale vernedering en laat daarmee een veel minder verheven oudheid zien dan de klassieke namen uit schoolboeken doorgaans suggereren. Aesopus is geen held, maar juist zijn slimheid, grofheid en opportunisme maken hem interessant. Laes laat zien hoe iemand die aan de onderkant van de samenleving staat, probeert te overleven door intelligentie en improvisatie.

Vooral het historische commentaar maakt de uitgave meer dan een curiosum. Laes behandelt slavernij, lichamelijkheid, seksualiteit, fysiognomie en eet- en drinkgewoonten en laat zien wat deze merkwaardige roman ons kan vertellen over de samenleving waarin hij ontstond. De oudheid verschijnt daardoor niet langer als een wereld van tempels en filosofen, maar als een maatschappij waarin mensen zich voortdurend bezighielden met status, geld, lichaam en overleving.

Toch is de reconstructie niet altijd even overtuigend. De verleiding is groot om een literaire tekst als rechtstreeks bewijs voor het dagelijkse leven te lezen, terwijl Aesopus natuurlijk ook een sterk geconstrueerd verhaal is. Laes houdt daar rekening mee, maar de uitvoerige wetenschappelijke toelichting kan soms zwaarder wegen dan de bron zelf. Voor lezers die vooral een boeiende kennismaking met Aesopus verwachten, zijn de noten en historische uitweidingen geregeld interessanter voor de specialist dan voor de liefhebber van literatuur.

Daar staat tegenover dat Laes precies daardoor iets toevoegt wat een gewone vertaling niet zou bieden. Hij neemt de tekst serieus als historische bron zonder hem voor te stellen als een feitelijk verslag van de oudheid. Vooral zijn bespreking van slavernij is waardevol, omdat Aesopus niet als een anonieme slaaf op de achtergrond verschijnt, maar als iemand met verlangens, ambities en een eigen stem. Dat maakt de roman menselijker, maar zegt tegelijk iets over de manier waarop slaven in antieke literatuur konden worden voorgesteld.

De vertaling zelf is waarschijnlijk het aantrekkelijkste onderdeel voor de gewone lezer. Het verhaal heeft vaart, humor en een zekere brutaliteit die verrassend modern kan aanvoelen. Niet alles is even sterk: sommige avonturen zijn grotesk of repetitief en Aesopus is als personage niet altijd sympathiek. Maar juist die rafelige kanten maken duidelijk dat dit geen klassieke heldenroman is. Het is een schelmenverhaal waarin een buitenstaander voortdurend probeert voordeel te halen uit een systeem waarin hij weinig macht heeft.

Het boek is daardoor het sterkst waar literatuur en geschiedenis elkaar werkelijk versterken. Wanneer Laes de oude tekst simpelweg uitlegt, wordt het geheel soms schools, wanneer hij laat zien wat er achter een ogenschijnlijk absurde scène schuilgaat, wordt het echt boeiend. Daar bewijst hij zijn kwaliteiten als classicus: hij maakt zichtbaar hoeveel informatie een tekst kan bevatten die op het eerste gezicht nauwelijks meer lijkt dan een grappige anekdote.

Het kritische oordeel valt daarom positief uit, maar met een duidelijke kanttekening. Aesopus is geen roman die iedere liefhebber van klassieke literatuur zal bekoren en ook geen gemakkelijke historische introductie. Het is vooral een intelligente uitgave voor lezers die bereid zijn zich door het verhaal heen naar de samenleving erachter te laten voeren. De wetenschappelijke omlijsting maakt het boek soms minder lichtvoetig dan de bron zelf, maar geeft het tegelijk zijn meerwaarde.