Al onze gisterens

Natalia Ginzburg heeft geen grote woorden nodig om een wereld in ontwrichting te beschrijven. In Al onze gisterens laat ze het fascistische Italië en de naderende Tweede Wereldoorlog zien door de ogen van gewone mensen. Het resultaat is een stille, indringende roman waarin de geschiedenis langzaam het dagelijkse leven binnendringt.

Centraal staat de zestienjarige Anna, die samen met haar familie in een Italiaanse provinciestad woont. Aan de overkant bevindt zich een tweede gezin, waardoor twee families, met hun onderlinge vriendschappen, liefdes, ruzies en geheimen, het hart van de roman vormen. Aanvankelijk lijkt de grote geschiedenis ver weg. Er zijn verliefdheden, huwelijken, politieke discussies, familieproblemen en kleine dagelijkse gebeurtenissen. Maar ondertussen verandert de wereld buiten hun huizen onherroepelijk.

Juist die tegenstelling maakt de roman zo sterk. Ginzburg beschrijft het fascisme niet in de eerste plaats vanuit politieke leiders of grote historische gebeurtenissen. Ze toont wat er gebeurt wanneer een ideologie langzaam onderdeel wordt van het gewone leven. De intolerantie neemt toe, het cynisme groeit en het antifascistische verzet begint zich te organiseren. De personages moeten ondertussen proberen hun eigen leven voort te zetten, alsof de geschiedenis hen niet ieder moment kan inhalen.

Anna is daarbij een bijzonder gekozen vertelperspectief. Ze is jong en begrijpt lang niet alles wat zich om haar heen afspeelt. Daardoor krijgt de roman iets merkwaardig onbevangens. Ze registreert wat ze ziet en hoort zonder voortdurend te begrijpen welke betekenis het heeft. Voor de lezer ontstaat juist daardoor een extra schrijnend beeld: wij weten wat Anna nog niet kan weten.

Ginzburg schrijft in een opvallend sobere stijl. Ze legt gevoelens nauwelijks uit en vermijdt grote emotionele uitbarstingen. Mensen worden verliefd, trouwen, verliezen elkaar, krijgen kinderen, maken politieke keuzes en sterven, maar de vertelling blijft beheerst. Die soberheid maakt de gebeurtenissen niet minder aangrijpend; integendeel. De afstandelijke toon laat de lezer zelf voelen hoe kwetsbaar het bestaan van deze mensen wordt.

Een terugkerend motief is de eenzaamheid van de personages. Ze leven dicht bij elkaar, maar slagen er nauwelijks in werkelijk met elkaar te communiceren. Liefde betekent niet automatisch begrip en familie betekent niet noodzakelijk verbondenheid. Veel personages blijven gevangen in hun eigen gedachten en verlangens. Daardoor ontstaat er een merkwaardige spanning tussen de drukte van het familieleven en het isolement waarin de afzonderlijke mensen verkeren.

Ook de oorlog wordt op die manier benaderd. Ginzburg maakt er geen spectaculaire historische roman van. De oorlog dringt geleidelijk door in het leven van de personages en verandert hun mogelijkheden, relaties en toekomstverwachtingen. Wat eerst nog belangrijk leek, krijgt een andere betekenis. Sommige levens die volop in ontwikkeling zijn, worden abrupt afgebroken.

Dat maakt Al onze gisterens uiteindelijk meer dan een roman over fascistisch Italië. Het is een boek over de manier waarop mensen proberen hun gewone leven voort te zetten terwijl de wereld om hen heen verandert. Ginzburg laat zien hoe geschiedenis niet alleen bestaat uit veldslagen en politieke beslissingen, maar ook uit kleine levens die plotseling een andere richting krijgen.

De roman vraagt wel wat geduld. Er gebeurt relatief weinig in de traditionele betekenis van het woord en de vele personages en onderlinge relaties kunnen aanvankelijk wat afstandelijk overkomen. Wie een meeslepend oorlogsverhaal verwacht, zal hier weinig van zijn gading vinden. Maar wie bereid is zich over te geven aan Ginzburgs rustige vertelwijze, ontdekt langzaam hoe rijk de roman is.

Al onze gisterens is een indrukwekkend boek over een generatie die volwassen wordt terwijl het fascisme en de oorlog hun wereld binnendringen. De kracht ligt niet in dramatische scènes, maar in de opeenstapeling van kleine gebeurtenissen waaruit uiteindelijk een groot historisch drama ontstaat.