Alle gedichten

Vijftig jaar lang bleef Gerrit Komrij de poëzie trouw. Alle gedichten brengt dat volledige dichterschap samen in één monumentale bundel: van zijn debuut Maagdenburgse halve bollen en andere gedichten uit 1968 tot het postuum verschenen Boemerang. De bundel omvat daarmee niet alleen Komrijs bekendste gedichten, maar laat ook zien hoe zijn poëzie zich gedurende zijn hele schrijversleven heeft ontwikkeld.

Komrij debuteerde met gedichten die in de Nederlandse poëzie van de jaren zestig sterk afweken van wat op dat moment gebruikelijk was. Terwijl veel dichters de nadruk legden op spontaniteit, directe expressie en het persoonlijke, koos Komrij juist voor vorm. Zijn verzen zijn strak gebouwd, ritmisch en vaak voorzien van rijm. Tegelijkertijd zit er in die vaste vormen een grote dosis absurdisme en spot. Het gedicht wordt bij Komrij niet minder serieus doordat het geestig is; juist de vorm geeft hem de vrijheid om de werkelijkheid op zijn kop te zetten.

In de loop van zijn carrière verandert de toon. De vroege Komrij is vaak frivool, geestig en provocerend. Onder die lichtheid zit echter al een sterk gevoel van ontgoocheling. Naarmate de jaren verstrijken, wordt dat donkerder. De uitgever omschrijft die ontwikkeling als een beweging van frivole ongrijpbaarheid naar een steeds ernstiger, donkerder visie op het bestaan.

Dat maakt Alle gedichten interessanter dan een gewone verzameling van afzonderlijke bundels. Wie het werk chronologisch leest, ziet een dichter veranderen zonder dat hij zijn fundamentele overtuigingen opgeeft. Komrij blijft vasthouden aan vorm, klank en technische beheersing, maar de wereld waarover hij schrijft wordt steeds minder speels. Humor en wanhoop komen steeds dichter bij elkaar te liggen.

Juist die combinatie is kenmerkend voor Komrij. Zijn gedichten kunnen geestig zijn en tegelijkertijd een diepe melancholie bevatten. Een lach is bij hem zelden alleen maar een lach. Achter het absurdisme kan een gevoel van verval, eenzaamheid of sterfelijkheid schuilgaan. De lezer weet daardoor niet altijd of hij moet lachen of juist stilstaan bij wat er onder het gedicht verborgen ligt.

Komrij had bovendien een uitgesproken opvatting over poëzie. Hij verzette zich tegen het idee dat een gedicht vooral een directe uitdrukking van het innerlijk van de dichter moest zijn. Voor hem mocht poëzie een eigen werkelijkheid vormen. Taal was geen transparant middel waarmee een dichter zijn gevoelens aan de lezer doorgaf, maar het materiaal waarmee hij een zelfstandige wereld kon bouwen.

Dat uitgangspunt is voortdurend zichtbaar in zijn werk. Komrij heeft een uitzonderlijk gevoel voor klank en woordkeuze. Hij kan een alledaags woord in een onverwachte omgeving plaatsen en daarmee een nieuwe betekenis laten ontstaan. Zijn gedichten zijn daardoor niet alleen interessant om te begrijpen, maar ook om hardop te lezen. Ritme, rijm en klank zijn bij hem wezenlijke onderdelen van de betekenis.

Tegelijkertijd is hij geen dichter die zich uitsluitend in taalspel verliest. In zijn latere werk komen thema’s als ouderdom, verlies, verval en de dood steeds nadrukkelijker naar voren. De vrolijke maskerade van de vroege gedichten krijgt daardoor een donkere achtergrond. De dichter die de werkelijkheid ooit met spot te lijf ging, kijkt uiteindelijk steeds nadrukkelijker naar de grenzen van het bestaan.

De bundel bevat Alle gedichten tot gisteren uit 2004 en de latere bundels Spaans benauwd (2005) en Boemerang (2013). Daarmee ontstaat een overzicht van ongeveer een halve eeuw dichterschap. Het is bijzonder dat de bundel ook het latere, postuum verschenen werk bevat. Komrij overleed in 2012; Boemerang en andere gedichten verscheen daarna.

Voor wie Komrij vooral kent als polemist, televisierecensent, essayist of bloemlezer, laat Alle gedichten zien waar zijn schrijverschap in wezen begon. De dichter was de basis waarop veel van zijn latere werk voortbouwde. Zijn liefde voor vorm en taal klinkt ook door in zijn essays, kritieken en romans.

Zijn dichterschap heeft bovendien een belangrijke plaats in de Nederlandse literatuurgeschiedenis. Komrij werd in 2000 de eerste Dichter des Vaderlands, een functie die hij tot 2004 vervulde. Zijn eigen poëzie vormt daarmee een belangrijk onderdeel van de moderne Nederlandse dichtkunst, maar zijn invloed reikt verder: als bloemlezer bepaalde hij ook mede welke Nederlandse gedichten bij een breed publiek bekend werden.

Alle gedichten is daarom niet alleen een verzameling voor de doorgewinterde liefhebber van Komrij. Het is ook een uitstekende manier om de ontwikkeling van een van de belangrijkste Nederlandse dichters van de tweede helft van de twintigste eeuw te volgen. Je ziet de jonge dichter die de Nederlandse poëzie provoceert, de schrijver die steeds verder de ironie in wordt gedreven en uiteindelijk de dichter die de vergankelijkheid steeds minder kan wegschrijven.

De omvang van het boek kan tegelijkertijd een drempel vormen. Dit is geen bundel die je noodzakelijk van begin tot einde achter elkaar hoeft te lezen. Juist bij poëzie werkt het vaak beter om te bladeren, gedichten opnieuw te lezen en onverwachte verbanden te ontdekken. Bij een oeuvre van deze omvang is dat misschien zelfs de beste manier om het boek te benaderen.

De grote verdienste van Alle gedichten is uiteindelijk dat het Komrij niet vastlegt op één toon. De dichter is hier zowel geestig als bitter, lichtvoetig als somber, virtuoos als kwetsbaar. Zijn ontwikkeling laat zien dat vormvastheid niet hetzelfde is als stilstand. Binnen zijn strakke gedichten kon Komrij gedurende vijftig jaar telkens nieuwe varianten van verlangen, spot, schoonheid en wanhoop onderzoeken.

Alle gedichten is daarmee het poëtische testament van een schrijver die de taal nooit als vanzelfsprekend beschouwde. Komrij bleef haar kneden, verdraaien, aanscherpen en bespotten. Achter de virtuositeit schuilt uiteindelijk een dichter die steeds nadrukkelijker probeert te begrijpen wat er overblijft wanneer schoonheid, jeugd en leven zelf beginnen te verdwijnen.