Amerikaanse pastorale

Een man die alles lijkt te hebben bereikt, ontdekt dat niets hem kan beschermen tegen de grilligheid van het leven. In Amerikaanse pastorale vertelt Philip Roth het verhaal van Seymour Levov, bijgenaamd ‘de Zweed’, een legendarische sportheld uit Newark die uitgroeit tot een succesvolle zakenman, een toegewijde echtgenoot en een vader die gelooft in een rustig en voorspelbaar bestaan. Maar juist dat zorgvuldig opgebouwde leven valt uiteen wanneer zijn dochter Merry zich in de jaren zestig ontwikkelt tot een radicale tegenstander van de Amerikaanse samenleving.

De roman speelt zich af tegen het Amerika van na de Tweede Wereldoorlog. De Zweed lijkt aanvankelijk bijna het ideale product van de Amerikaanse droom. Hij is knap, sportief en succesvol en trouwt met Dawn, een voormalige Miss New Jersey. Hij neemt de handschoenenfabriek van zijn vader over en verhuist met zijn gezin naar het landelijke Old Rimrock. Alles lijkt erop gericht een stabiel en gelukkig bestaan op te bouwen.

Maar Roth is vanaf het begin geïnteresseerd in de kwetsbaarheid van dat ideaal. De Amerikaanse pastorale uit de titel is niet zozeer een werkelijkheid als wel een verlangen: de overtuiging dat hard werken, een goed huwelijk, een gezin en maatschappelijk succes uiteindelijk tot geluk zullen leiden.

De verteller is Nathan Zuckerman, een terugkerend personage in het werk van Roth. Hij kent de Zweed uit zijn jeugd en wordt jaren later, tijdens een reünie, geconfronteerd met het nieuws dat het leven van zijn vroegere held volledig ontspoord is. Vanaf dat moment probeert Zuckerman zich voor te stellen wat er met de Zweed is gebeurd. Daarmee ontstaat meteen een belangrijk spanningsveld: het verhaal dat de lezer krijgt voorgeschoteld is niet eenvoudigweg een objectieve biografie, maar een reconstructie.

Dat past uitstekend bij Roths belangstelling voor de grens tussen werkelijkheid en fictie. Zuckerman kent de Zweed eigenlijk nauwelijks, maar bouwt uit herinneringen, gesprekken en verbeelding een volledig leven op. De man die vroeger voor hem een bijna onaantastbare held was, krijgt daardoor steeds meer menselijke trekken.

Merry groeit op als een intelligent en gevoelig meisje, maar ontwikkelt zich tijdens de protesten tegen de Vietnamoorlog tot een radicale jonge vrouw. Uiteindelijk pleegt ze een bomaanslag waarbij een onschuldige man om het leven komt. Vanaf dat moment wordt het leven van haar ouders beheerst door angst, schuld en de vraag waar het mis is gegaan.

Roth maakt van Merry echter geen eenvoudige terrorist en van de Zweed geen machteloze vader. Juist de verhouding tussen beiden maakt de roman zo sterk. De Zweed kan niet begrijpen hoe zijn dochter, die hij heeft proberen te beschermen en een goed leven heeft willen geven, tot zo’n daad is gekomen. Zijn eerste reactie is dan ook niet alleen woede, maar vooral verbijstering.

Daarmee raakt Roth aan een ongemakkelijke vraag: hoeveel invloed hebben ouders eigenlijk op hun kinderen? De Zweed gelooft lange tijd dat een liefdevolle opvoeding en een stabiel gezin voldoende zijn om een kind dezelfde waarden mee te geven. Merry bewijst het tegendeel. Zij kiest een richting die haaks staat op alles waarvoor haar vader staat.

Maar Roth gaat nog verder. Hij laat zien dat de Zweed zelf gevangen zit in zijn eigen idee van het goede leven. Hij wil begrijpen wat er met zijn dochter is gebeurd, maar kan nauwelijks accepteren dat zij een persoon is met een eigen geschiedenis, overtuigingen en keuzes. Zijn verlangen om haar terug te vinden is daardoor ook een verlangen om de werkelijkheid weer overzichtelijk te maken.

De politieke achtergrond van de roman is daarbij essentieel. De jaren zestig brengen protest, maatschappelijke veranderingen en geweld met zich mee. De generatie van Merry verzet zich tegen een samenleving waarin oorlog, kapitalisme en gevestigde machtsverhoudingen steeds meer ter discussie worden gesteld. Voor haar vader vertegenwoordigt die wereld juist chaos en verlies. Roth gebruikt de familie Levov om de botsing tussen twee generaties voelbaar te maken.

Toch is Amerikaanse pastorale niet simpelweg een roman over de Vietnamoorlog. Roth gebruikt de politieke geschiedenis vooral om een veel groter probleem te onderzoeken: de onmogelijkheid om het leven volledig te beheersen. De Zweed doet alles wat volgens hem nodig is om gelukkig te worden, maar krijgt uiteindelijk precies datgene waarvoor hij het meest vreest.

De roman is bovendien interessant door de manier waarop Roth met het begrip ‘Amerikaanse droom’ omgaat. De Zweed heeft haar in veel opzichten verwezenlijkt. Hij is succesvol, welgesteld en maatschappelijk gerespecteerd. Maar die uiterlijke zekerheid blijkt geen garantie voor persoonlijk geluk. De droom kan zelfs een gevangenis worden wanneer iemand ervan overtuigd raakt dat het leven volgens een bepaald patroon hoort te verlopen.

Roths stijl is uitgebreid en onderzoekend. Hij neemt veel ruimte om de gedachten van zijn personages te volgen en gebeurtenissen vanuit verschillende invalshoeken te bekijken. Dat maakt het boek rijk, maar ook veeleisend en vraagt van de lezer meer geduld dan een traditioneel familieverhaal.

Juist de vertelconstructie maakt die uitvoerigheid echter betekenisvol. Zuckerman probeert een leven te reconstrueren dat hij nooit werkelijk heeft gekend. Hoe verder hij zich in de geschiedenis van de Zweed verdiept, hoe duidelijker wordt dat een mens nooit volledig te doorgronden is. Het beeld van de perfecte sportheld maakt langzaam plaats voor dat van een man die, net als iedereen, fouten maakt, verlangens heeft en voortdurend probeert te begrijpen wat hem overkomt.

De titel krijgt daardoor een wrange betekenis. Een pastorale roept traditioneel een idyllisch landleven op, een wereld van rust en harmonie. Roth laat juist zien hoe snel zo’n idyllisch beeld kan verdwijnen wanneer de geschiedenis het privéleven binnendringt. De Amerikaanse droom blijkt geen beschermende muur tegen de werkelijkheid.

De roman won in 1998 de Pulitzer Prize voor fictie en geldt als een van de belangrijkste werken uit Roths oeuvre.