Angst en schoonheid

Louis Couperus lezen betekent niet alleen terugkeren naar het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw. In Angst en schoonheid laat Bas Heijne zien dat Couperus juist opvallend dicht bij de moderne lezer staat. Zijn essay is geen traditionele biografie en ook geen systematische studie van het volledige oeuvre, maar een persoonlijke zoektocht naar de ideeën en gevoelens die achter Couperus’ romans schuilgaan.

Heijne neemt daarbij het werk van Couperus als geheel onder de loep. Hij is vooral geïnteresseerd in de spanning tussen schoonheid en vergankelijkheid. Couperus beschrijft werelden waarin mensen zich omringen met schoonheid, luxe en verfijning, maar waarin onder die oppervlakte voortdurend angst, verval en onzekerheid aanwezig zijn. Juist die tegenstelling vormt volgens Heijne een sleutel tot het begrijpen van Couperus.

De schoonheid in Couperus’ werk biedt geen blijvende zekerheid. Integendeel: hoe nadrukkelijker personages proberen hun leven vorm te geven, hoe duidelijker wordt dat alles uiteindelijk aan verandering en verval onderhevig is. Heijne verbindt dat inzicht met een bredere existentiële vraag: hoe houd je jezelf overeind in een wereld waarin niets blijvend is?

Daarmee haalt hij Couperus bewust uit zijn historische context. De Haagse milieus, exotische landschappen en decadente personages mogen tot een andere tijd behoren, de onzekerheid die eraan ten grondslag ligt is volgens Heijne nog altijd herkenbaar. De moderne mens heeft misschien andere omstandigheden, maar worstelt nog steeds met de vraag hoe een betekenisvol leven mogelijk is wanneer er geen vanzelfsprekende betekenis wordt aangereikt.

Een sterk aspect van het essay is dat Heijne niet probeert Couperus tot één sluitende filosofie te reduceren. Hij kijkt naar verschillende romans en motieven en laat zien hoe dezelfde vragen telkens in een andere vorm terugkeren. Daarbij staat niet alleen de inhoud van Couperus’ werk centraal, maar ook diens bijzondere gevoeligheid voor sfeer, schoonheid en het onzichtbare dat achter de zichtbare werkelijkheid schuilgaat.

De ondertitel, Louis Couperus, de mystiek der zichtbare dingen, wijst precies op die belangstelling. Het zichtbare is bij Couperus nooit uitsluitend decor. Voorwerpen, landschappen, kleding, architectuur en lichamelijke schoonheid krijgen een betekenis die verder reikt dan hun uiterlijke verschijning. Heijne probeert die laag zichtbaar te maken en laat zien hoe sterk Couperus’ werk daardoor verbonden is met een gevoel van mysterie.

Tegelijkertijd is Angst en schoonheid nadrukkelijk ook een persoonlijk boek. Heijne schrijft niet alleen over Couperus, maar confronteert zich via Couperus ook met zijn eigen vragen. De schrijver die hij al bijna veertig jaar leest, blijkt hem volgens de uitgever meer over zichzelf te hebben geleerd dan menig denker.

Dat persoonlijke perspectief geeft het essay warmte. Heijne schrijft niet vanuit de afstand van een literatuurwetenschapper die Couperus uitsluitend wil verklaren. Hij schrijft als een betrokken lezer die wil begrijpen waarom deze schrijver hem zo lang is blijven bezighouden. Daardoor wordt het essay tegelijk een beschouwing over Couperus en over het lezen zelf.

Heijne heeft bovendien een duidelijke voorkeur voor grote vragen. Wat geeft een leven betekenis? Wat blijft er over wanneer vaste overtuigingen verdwijnen? Kun je schoonheid ervaren zonder je vast te klampen aan de illusie dat die schoonheid je tegen vergankelijkheid kan beschermen? Couperus blijkt voor hem een schrijver die deze vragen niet oplost, maar ze juist scherper maakt.

Dat is ook de voornaamste kracht van het boek. Heijne probeert Couperus niet actueler te maken door hem oppervlakkig aan hedendaagse thema’s te koppelen. Hij zoekt naar de onderliggende menselijke ervaringen die de historische afstand overstijgen. Daardoor wordt het verleden geen museum, maar een spiegel.

Een kleine kanttekening is dat Heijne zo sterk vanuit zijn eigen fascinatie voor Couperus schrijft dat de interpretatie soms weinig ruimte laat voor lezers die een andere ingang tot het oeuvre hebben. Het essay is vooral overtuigend als persoonlijke literaire beschouwing en minder als uitputtende analyse van Couperus’ volledige werk. Juist de persoonlijke betrokkenheid is echter ook wat het boek zijn karakter geeft.