Autobiografie van mijn lichaam

Met Autobiografie van mijn lichaam begeeft Lize Spit zich op het grensgebied tussen autobiografie, memoir en literaire reflectie. Het boek ontstond in de schaduw van een ingrijpend verlies. Begin 2023 overlijdt haar moeder aan de gevolgen van slokdarmkanker. Die dood kondigt zich al geruime tijd aan, maar wanneer Spit eind 2021 een afstandelijke e-mail ontvangt waarin haar moeder zowel haar diagnose als haar nakende scheiding aankondigt, lijkt er iets fundamenteels te verschuiven. Wat precies verandert, laat zich moeilijk benoemen. Autobiografie van mijn lichaam is in veel opzichten een poging om die ongrijpbare verschuiving alsnog te begrijpen.

Wie op basis van de titel een klassiek autobiografisch verhaal verwacht, komt bedrogen uit. Evenmin is dit een chronologische reconstructie van een leven. Het boek beweegt associatief tussen herinneringen, lichamelijke ervaringen, familierelaties, ziekte, seksualiteit en rouw. Het lichaam fungeert daarbij als uitgangspunt, maar al snel blijkt dat Spit minstens even geïnteresseerd is in wat zich in het hoofd afspeelt. Herinneringen, angsten en gedachten krijgen vaak meer ruimte dan het lichaam zelf. Daardoor ontstaat een werk dat minder een autobiografie van een lichaam is dan een inkijk in een bewustzijn dat probeert orde te scheppen in verlies en verwarring.

De centrale figuur van het boek is uiteindelijk niet Lize Spit zelf, maar haar moeder. Hoewel zij gedurende het grootste deel van het verhaal afwezig dreigt te worden door haar ziekte en naderende dood, is haar aanwezigheid overal voelbaar. De auteur beschrijft een gezin waarin gevoelens zelden rechtstreeks werden uitgesproken en waarin affectie vaak verborgen bleef achter stiltes, misverstanden en wederzijdse kwetsuren. Zowel haar moeder als haar vader verschijnen als complexe figuren die elkaar liefhebben en beschadigen tegelijk. Spit weigert daarbij eenvoudige oordelen te vellen. Ze toont de breuken binnen het gezin, maar ook de pogingen om die breuken te herstellen.

Een van de sterkste aspecten van het boek is die compromisloze eerlijkheid. Spit spaart zichzelf niet en spaart evenmin de mensen rondom haar. Ze schrijft openlijk over lichamelijke klachten, over seksualiteit, over schaamte en over de soms moeizame relaties binnen haar familie. Daardoor krijgt de lezer toegang tot een uitzonderlijk persoonlijke tekst. Tegelijk roept die openheid vragen op over de verhouding tussen literatuur en zelfonthulling. Wanneer wordt eerlijkheid een literaire kracht en wanneer dreigt ze een doel op zich te worden? Die spanning loopt door het hele boek.

Net daar ligt ook een van de zwakkere punten van Autobiografie van mijn lichaam. De auteur lijkt soms zo vastbesloten niets weg te laten dat de noodzakelijke selectie ontbreekt. Dagboekfragmenten, herinneringen, medische ervaringen en familiegeschiedenissen volgen elkaar op zonder dat altijd duidelijk wordt waarom bepaalde passages meer aandacht verdienen dan andere. Waar een roman keuzes maakt en betekenis creëert door selectie, lijkt dit boek soms alles te willen omvatten. Dat levert een grote rijkdom aan materiaal op, maar niet altijd een even sterke samenhang.

Die overvloed heeft gevolgen voor de leeservaring. Sommige observaties zijn scherp en ontroerend, andere blijven hangen op het niveau van registratie. De lezer krijgt voortdurend toegang tot het denken van de auteur, maar minder vaak tot een bredere reflectie op de ervaringen die zij beschrijft. Juist omdat de familiale situatie, de ziekte van haar moeder en haar eigen lichamelijke geschiedenis zoveel vragen oproepen, ontstaat af en toe het verlangen naar meer afstand en verdieping. Het boek beschrijft veel, maar analyseert minder dan het materiaal soms lijkt te vragen.

Stilistisch blijft Spit herkenbaar. Haar zinnen zijn beeldrijk, lichamelijk en vaak verrassend. Zoals in haar romans gebruikt zij opvallende vergelijkingen en concrete details om emoties tastbaar te maken. Voor lezers die haar eerdere werk waarderen, zal die vertrouwde stem een belangrijke aantrekkingskracht vormen. Anderen zullen zich mogelijk storen aan de neiging om elk gevoel, elke herinnering en elke observatie uitgebreid te registreren.

Vergeleken met Het smelt en Ik ben er niet ontbreekt hier de narratieve spanning van een roman. Daar staat tegenover dat Autobiografie van mijn lichaam een unieke blik biedt op de thematische bronnen van Spits schrijverschap. Veel motieven die haar fictie kenmerken – lichamelijkheid, schaamte, familiebanden, verlies en kwetsbaarheid – verschijnen hier in hun meest directe vorm. Het boek leest daardoor bijna als een sleutel tot haar eerdere werk.

Uiteindelijk is Autobiografie van mijn lichaam minder geslaagd als autobiografie dan als document van een rouwproces. Het meest overtuigend wordt het wanneer Spit schrijft over haar moeder: over de moeilijkheid van nabijheid, over de beperkingen van taal en over de manier waarop een overlijden oude familiewonden opnieuw zichtbaar maakt. Daar raakt het boek aan iets universeels. Achter alle persoonlijke details schuilt de herkenbare ervaring van iemand die na een verlies probeert te begrijpen wie de overledene was, wie zij zelf geworden is en wat er van die relatie overblijft.

Het resultaat is een eerlijk, soms ontroerend, soms onevenwichtig boek dat vooral interessant is omdat het de lezer zo dicht bij het denken van de auteur brengt. Niet alles wat Spit beschrijft is even overtuigend uitgewerkt, maar haar bereidheid om zichzelf en haar familie zonder veel bescherming te tonen, maakt van Autobiografie van mijn lichaam een opmerkelijke aanvulling op een oeuvre dat steeds opnieuw terugkeert naar de kwetsbaarheid van menselijke relaties.