Beste Michele

In Beste Michele laat Natalia Ginzburg zien hoe een familie uit elkaar kan vallen zonder dat er één duidelijk moment is waarop het misgaat. In het Italië van de jaren zeventig, tijdens de heropleving van het fascisme, wordt een gezin uiteengerukt door politieke omstandigheden, maar vooral door de afstand die tussen de personages ontstaat. Liefde, verbondenheid en begrip blijken kwetsbaar wanneer mensen elkaar niet meer werkelijk weten te bereiken.

Centraal staat de 23-jarige Michele, een quasirevolutionair die in Rome een afstandelijk en stuurloos leven leidt. Hij is moeilijk te doorgronden en lijkt zich voortdurend aan zijn omgeving te onttrekken. Zijn intellectuele moeder is teleurgesteld in haar eigen bestaan en kijkt met een mengeling van betrokkenheid en machteloosheid naar haar zoon. Daarnaast is er Mara, Micheles vriendin, rusteloos en ongrijpbaar. Samen vormen zij een netwerk van relaties waarin niemand precies lijkt te weten wat de ander werkelijk voelt of bedoelt.

Wanneer Michele om politieke redenen naar Engeland moet uitwijken, op de vlucht voor de politie, komt een briefwisseling op gang. Die brieven vormen het hart van de roman. Michele is steeds aanwezig in de gedachten en woorden van anderen, maar tegelijkertijd blijft hij op afstand. Via de verschillende stemmen ontstaat een gefragmenteerd beeld van een familie en een vriendenkring waarin de onderlinge verhoudingen steeds meer onder druk komen te staan.

Ginzburg gebruikt de briefvorm bijzonder effectief. De personages vertellen elkaar wat ze denken, maar juist daardoor wordt duidelijk hoeveel ze voor elkaar verborgen houden. Misverstanden, leugens en zelfbedrog krijgen langzaam meer gewicht. Niemand lijkt bewust te kiezen voor een leven zonder verbondenheid, maar toch bewegen de personages steeds verder van elkaar weg.

Daarin ligt de tragiek van Beste Michele. De personages maken verkeerde keuzes, maar Ginzburg maakt van hen geen schuldigen. Ze begrijpt hun tekortkomingen en behandelt hen met een opmerkelijke empathie. Hun eenzaamheid ontstaat niet doordat ze elkaar niet nodig hebben, maar juist doordat ze elkaar nodig hebben en er niet in slagen werkelijk contact te maken.

De roman staat daarmee in de traditie van Ginzburgs Familielexicon. Ook hier bestaat het gezin niet uit een hechte eenheid, maar uit verspreide personages die door hun herinneringen en relaties met elkaar verbonden blijven. Tegelijkertijd worden ze gescheiden door een gebrek aan communicatie. Familie betekent nabijheid, maar biedt geen garantie tegen eenzaamheid.

De politieke achtergrond van het verhaal geeft die persoonlijke verwijdering bovendien een extra dimensie. Het fascisme en de politieke spanningen van het Italië van de jaren zeventig vormen een bedreigende werkelijkheid waarbinnen Michele zijn plaats probeert te vinden. Toch maakt Ginzburg van de roman geen politieke analyse. De maatschappelijke onrust werkt vooral door in de levens van haar personages en versterkt het gevoel van onzekerheid en ontwrichting.

De kracht van Ginzburgs stijl ligt in haar eenvoud. Ze schrijft zonder grote dramatische gebaren en legt de gevoelens van haar personages niet voortdurend uit. Veel wordt juist zichtbaar in wat ze zeggen, verzwijgen en verkeerd begrijpen. Daardoor ontstaat een roman die aanvankelijk eenvoudig lijkt, maar steeds indringender wordt naarmate de verschillende levens zich ontvouwen.

De tragiek zit uiteindelijk in het besef dat er geen eenvoudige oplossing bestaat. Zoals Cesare Garboli het formuleerde: ‘Alle levens die in deze roman met elkaar verweven zijn, zijn ontstaan door verkeerde keuzes. Maar geen van deze fouten had ongedaan gemaakt kunnen worden door een juiste beslissing, en geen van deze stappen had tot een beter resultaat kunnen leiden.’ Juist die gedachte maakt de roman zo aangrijpend. Er is geen enkel moment waarop één juiste beslissing alles had kunnen herstellen.

Beste Michele is daardoor een stille, melancholische roman over mensen die elkaar willen begrijpen maar daar niet in slagen. Ginzburg schrijft met natuurlijke empathie en geestigheid, zoals ook The New York Times benadrukte. De roman ontvouwt zich langzaam, maar juist die geleidelijkheid maakt de uiteindelijke eenzaamheid van de personages des te voelbaarder.