Boem Paukeslag

Sommige dichtbundels vragen om een toelichting omdat ze na honderd jaar nog altijd weigeren zich zomaar te laten lezen. Bezette stad van Paul van Ostaijen is zo’n boek. De bundel uit 1921 is tegelijk oorlogspoëzie, stadsportret, avant-gardistisch experiment en een ontwrichte collage van woorden, beelden, geluiden en verwijzingen. In Boem Paukeslag probeert Matthijs de Ridder te achterhalen hoe dat uitzonderlijke boek is ontstaan en wat er achter de dertig gedichten schuilgaat.

De ondertitel, Op strooptocht door Paul van Ostaijens Bezette stad, is goed gekozen. De Ridder leest Bezette stad niet als een verzameling afzonderlijke gedichten, maar als een geheel waarin verschillende werkelijkheden door elkaar lopen. Hij beweegt voortdurend tussen het Antwerpen van de Eerste Wereldoorlog, het Berlijn van van Ostaijen in 1920-1921 en de internationale avant-garde waarin de dichter zich op dat moment probeerde te positioneren.

Dat levert een bijzondere leeservaring op. Boem Paukeslag is geen klassieke literaire studie waarin eerst de theorie wordt uitgelegd en vervolgens een reeks gedichten systematisch wordt geanalyseerd. De Ridder reconstrueert eerder de omstandigheden waarin de bundel kon ontstaan. Hij volgt van Ostaijen bij zijn artistieke en intellectuele zoektocht en probeert te laten zien hoe ervaringen, ideeën, gesprekken en gebeurtenissen uiteindelijk hun weg vonden naar de gedichten.

Daarbij krijgt de Eerste Wereldoorlog een centrale plaats. Antwerpen is in Bezette stad geen neutrale achtergrond, maar een getraumatiseerde stad. De beschietingen, de vluchtende bevolking, de soldaten, de prostitutie, het nachtleven en de politieke macht verschijnen bij van Ostaijen in een chaotische montage. De Ridder maakt die wereld opnieuw zichtbaar en verbindt de fragmenten uit de poëzie met de historische werkelijkheid waarin ze hun oorsprong vonden.

Een van de sterkste aspecten van het boek is dan ook de historische reconstructie. De Ridder laat zien hoe van Ostaijen op 27 juli 1920 aan Bezette stad begon en hoe hij in Berlijn probeerde een nieuwe vorm van poëzie te ontwikkelen waarin hij oorlog, film, kubisme, dada en expressionisme met elkaar kon verbinden.

Dat is belangrijk omdat Bezette stad gemakkelijk gereduceerd kan worden tot zijn bekendste kreet: ‘BOEM PAUKESLAG’. De bundel is echter veel omvangrijker en complexer. De Ridder trekt de lezer juist voorbij dat ene iconische fragment en behandelt de dertig gedichten als onderdelen van één groot artistiek project. Een recensent noemde Boem Paukeslag daarom treffend een ‘biografie’ van de bundel zelf.

Die aanpak maakt het boek ook toegankelijk voor lezers die bij van Ostaijen misschien vooral een gevoel van bewondering én onbegrip hebben. Wie ooit naar Bezette stad heeft gekeken en zich heeft afgevraagd hoe al die losse woorden, typografische experimenten en onverwachte verwijzingen samen een gedicht kunnen vormen, krijgt hier veel aanknopingspunten.

De Ridder legt bijvoorbeeld uit hoe van Ostaijen historische gebeurtenissen en maatschappelijke verhoudingen in zijn poëzie verwerkt. Zijn behandeling van ‘Bedreigde stad’ laat zien dat achter de ogenschijnlijk chaotische tekst een scherpe visie op oorlog en macht schuilgaat. Zelfs de Belgische koning Albert I wordt onderdeel van van Ostaijens ontluisterende beeld van het politieke systeem.

Toch probeert de Ridder de poëzie niet uitsluitend te verklaren. Hij vertelt vooral het verhaal achter de gedichten. Dat is een belangrijk verschil. Boem Paukeslag wil de lezer niet zozeer vertellen wat van Ostaijens gedichten betekenen, maar laten zien uit welke werkelijkheid ze zijn voortgekomen.

Daarin ligt ook een mogelijk bezwaar. Wie van poëzie juist houdt vanwege haar onverklaarbaarheid, kan de soms uitvoerige toelichtingen ervaren als een vorm van onttovering. Een recensent van Alles over boeken en schrijvers heeft daar bijvoorbeeld moeite mee: hij vindt het problematisch wanneer een criticus de lezer te nadrukkelijk vertelt hoe een gedicht gelezen moet worden. Tegelijkertijd prijst hij de Ridders vermogen om een fascinerend tijdsbeeld te schetsen en noemt hij het boek zeer lezenswaardig.

Dat spanningsveld is interessant. Bezette stad is juist zo krachtig omdat het zich niet volledig laat vastleggen. De Ridder weet veel van de puzzelstukjes op hun plaats te leggen, maar uiteindelijk blijft er een rest over die alleen door van Ostaijens eigen poëzie kan worden ervaren. Dat is misschien maar goed ook.

De stijl van de Ridder helpt daarbij. Hij schrijft niet in een zwaar academisch register, maar vertelt. De geschiedenis van Antwerpen, Berlijn en van Ostaijen krijgt vaart en kleur. Daardoor kan het boek ook gelezen worden door iemand die niet gespecialiseerd is in literatuurgeschiedenis. Een bibliotheekbeschrijving noemt het expliciet een studie die het ontstaansproces van Bezette stad voor een breder publiek toegankelijk maakt.

De keuze om het boek als een soort zoektocht op te bouwen werkt goed. De Ridder beweegt heen en weer tussen de historische gebeurtenissen en het moment waarop van Ostaijen ze later in poëzie omzet. Daardoor ontstaat geleidelijk het beeld van een dichter die niet simpelweg zijn oorlogservaringen beschrijft, maar probeert een nieuwe artistieke taal te vinden voor een wereld die zelf uit haar voegen is geraakt.

Dat maakt Boem Paukeslag ook tot een boek over moderniteit. Van Ostaijen zag dat de oude literaire vormen niet meer voldeden voor de nieuwe werkelijkheid. Film, reclame, kranten, jazz, massavermaak, politiek geweld en de snelheid van de moderne stad vroegen om een andere manier van schrijven. Bezette stad werd daardoor een poging om de moderne wereld niet alleen te beschrijven, maar haar ritme en versnippering in de vorm van het gedicht zelf onder te brengen.

De actualiteit van die gedachte is opvallend. Een eeuw later leven we in een wereld die opnieuw wordt gekenmerkt door beeldcultuur, massamedia, versnelling en informatie-overvloed. Dat verklaart mede waarom van Ostaijens experiment nog steeds niet als een historisch curiosum aanvoelt. Boem Paukeslag maakt duidelijk dat de dichter niet zomaar met typografie speelde: hij zocht naar een vorm die paste bij een veranderde werkelijkheid.