Brief aan een postzegel

Johan Anthierens had een uitgesproken mening over de Belgische monarchie en maakte er geen geheim van. In Brief aan een postzegel. Kritisch koningsboek neemt hij samen met een aantal medestanders het Belgische koningshuis onder de loep en op de korrel. Het resultaat is een scherp, satirisch en bewust onrespectvol boek over de monarchie, koning Boudewijn en de manier waarop het koningschap in België wordt omringd door ceremonie, eerbied en vanzelfsprekendheden.

Anthierens kiest nadrukkelijk niet voor een klassieke politieke analyse. Hij gebruikt humor, ironie en satire om het koningshuis vanuit verschillende hoeken te bekijken. Foto’s, illustraties, cartoons, teksten en commentaren worden daarbij naast elkaar geplaatst. Het boek krijgt daardoor eerder het karakter van een kritisch dossier dan van een traditioneel essay.

De titel is meteen een voorbeeld van Anthierens’ stijl. Een postzegel is klein, alomtegenwoordig en draagt een afbeelding van de vorst de wereld rond. Door het koningshuis aan zo’n alledaags object te koppelen, haalt Anthierens de monarchie bewust weg uit haar plechtige omgeving. Het verhevene wordt iets gewoons, en juist daarin zit een groot deel van de humor.

Maar onder de satire zit een ernstiger vraag: waarom wordt de monarchie zo weinig kritisch benaderd? Anthierens ergert zich aan de bijna vanzelfsprekende eerbied voor de koning en aan de manier waarop de monarchie zich in het Belgische openbare leven heeft genesteld. Hij wil de lezer vooral aansporen om achter de symbolen en rituelen te kijken.

Daarbij richt zijn kritiek zich niet alleen op de koning zelf. Ook de hofhouding, de politieke wereld en de media komen in beeld. Het koningschap bestaat immers niet alleen uit een persoon, maar uit een heel systeem van gewoonten, protocollen en publieke beeldvorming. Anthierens probeert juist dat systeem zichtbaar te maken.

Zijn journalistieke achtergrond is duidelijk merkbaar. Hij verzamelt materiaal, zoekt opvallende details en combineert verschillende stemmen en invalshoeken. Tegelijkertijd is hij te zeer polemist om zich als neutrale waarnemer te presenteren. Zijn republikeinse sympathieën zijn vanaf het begin duidelijk. Dat maakt het boek soms eenzijdig, maar geeft het ook een sterke eigen toon.

Interessant is bovendien dat Brief aan een postzegel gelezen kan worden als een vroege voorloper van Tricolore tranen. In dat latere boek keert Anthierens terug naar de monarchie naar aanleiding van het overlijden van koning Boudewijn in 1993. Waar Brief aan een postzegel het koningshuis in algemene zin fileert, reageert Tricolore tranen rechtstreeks op de nationale rouw rond Boudewijn.

Het boek heeft daardoor ook historische waarde. Het verscheen in 1990, toen de Belgische monarchie nog veel vanzelfsprekender deel uitmaakte van het openbare leven dan vandaag. Anthierens’ aanval laat zien dat er ook toen al een uitgesproken kritische en republikeinse tegenstem bestond.