Céline

Sommige romans proberen de actualiteit te verklaren. Andere proberen haar te ontvluchten. Pieter Waterdrinker doet geen van beide. In Céline stort hij zich midden in de chaos van onze tijd en vraagt zich af hoe een gewone man verzeild kan raken in een oorlog die hij nooit had willen voeren.

Dat levert een roman op die tegelijk thriller, oorlogsverhaal, liefdesgeschiedenis en Europese zedenschets is. Een ambitie die gemakkelijk had kunnen ontsporen, ware het niet dat Waterdrinker inmiddels een van de weinige Nederlandstalige auteurs is die nog durft te denken in grote historische en geografische verbanden.

Centraal staat Anatoli Chitrov, beter bekend als Tolja. Wanneer de roman begint, verblijft hij met zijn kat op een hotelkamer in Parijs. Het is september 2023. Achter hem liggen de oorlog in Oekraïne, een mislukte terugkeer naar Amsterdam en een verleden dat hem niet loslaat. Voor hem ligt vooral onzekerheid. Iemand zit hem op de hielen. Een mysterieuze opdrachtgever uit zijn recente verleden lijkt hem niet zomaar te laten verdwijnen.

Vanuit die situatie ontvouwt Waterdrinker een verhaal dat voortdurend heen en weer beweegt tussen heden en verleden. Tolja kijkt terug op zijn jeugd in Terneuzen, op zijn omzwervingen door Europa en uiteindelijk op zijn betrokkenheid bij de oorlog in Oekraïne. De vraag die boven het boek hangt is even eenvoudig als vernietigend: hoe komt iemand op een punt waarop hij zich moet afvragen of hij medeplichtig is aan oorlogsmisdaden?

Die vraag maakt van Céline veel meer dan een politieke roman.

Waterdrinker is namelijk niet zozeer geïnteresseerd in militaire strategie of geopolitieke analyses. Wat hem fascineert is de manier waarop geschiedenis gewone levens binnendringt. Zijn personages zijn geen helden, geen ideologen en geen historische figuren. Het zijn mensen die denken dat ze hun eigen leven leiden, tot de geschiedenis besluit zich ermee te bemoeien.

Daarmee sluit Céline aan bij een lange Europese traditie van romans waarin individuen worden meegesleurd door gebeurtenissen die groter zijn dan zijzelf. De oorlog in Oekraïne vormt de onmiddellijke achtergrond, maar het boek gaat uiteindelijk over iets fundamentelers: de kwetsbaarheid van het individu in tijden van politieke ontwrichting.

Zoals vaker bij Waterdrinker is de geografische ruimte minstens zo belangrijk als de personages. Terneuzen, Amsterdam, Rusland, Oekraïne en Parijs vormen geen losse locaties, maar onderdelen van één Europees landschap. Grenzen bestaan, maar blijken poreus. Invloeden, conflicten en herinneringen trekken zich weinig aan van nationale afbakeningen. Daardoor leest Céline soms als een roman over Europa zelf: een continent dat na de Koude Oorlog dacht de geschiedenis achter zich gelaten te hebben en plots opnieuw met oorlog wordt geconfronteerd.

Op dat punt onderscheidt Waterdrinker zich van veel hedendaagse Nederlandse en Vlaamse auteurs. Waar een groot deel van de literatuur zich concentreert op het persoonlijke, het familiale of het psychologische, blijft hij geloven in de roman als instrument om de wereld te begrijpen. Zijn boeken willen niet alleen gevoelens onderzoeken, maar ook politieke en historische realiteiten zichtbaar maken.

Dat is tegelijk zijn grootste kracht en zijn grootste risico.

Want Waterdrinker schrijft groot. Zeer groot. Zijn romans zijn bevolkt door talloze personages, historische verwijzingen, politieke observaties en zijpaden. Niet iedere lezer zal daar evenveel geduld voor opbrengen. Ook Céline kent momenten waarop de vertelling dreigt uit te waaieren en de overvloed aan indrukken de focus tijdelijk vertroebelt.

Maar juist die overdaad vormt ook een deel van de aantrekkingskracht. Waterdrinker schrijft tegen de trend van minimalisme en introspectie in. Zijn romans willen de wereld niet reduceren tot een woonkamer of een relatietherapie. Ze trekken de straat op, steken grenzen over en mengen zich in de geschiedenis.

Interessant is bovendien hoe morele ambiguïteit door het hele boek loopt. Tolja is geen klassieke held. Hij is evenmin een eendimensionale schurk. De roman weigert eenvoudige antwoorden te geven op vragen rond schuld en verantwoordelijkheid. Dat maakt Céline bijzonder relevant in een tijd waarin publieke debatten vaak draaien om snelle veroordelingen en absolute zekerheden.

Toch ligt de grootste verdienste van de roman misschien niet in zijn politieke relevantie, maar in zijn melancholie. Onder alle spanning, dreiging en historische gebeurtenissen schuilt een verhaal over verlies. Verlies van onschuld, van zekerheden, van een Europa dat ooit veiliger leek dan het in werkelijkheid was. Tolja dwaalt niet alleen door Parijs; hij dwaalt ook door de ruïnes van zijn eigen verwachtingen.

Daarmee raakt Waterdrinker aan iets wat veel boeken over actuele conflicten missen. Oorlogen veranderen niet alleen grenzen. Ze veranderen mensen. Ze laten zich niet afsluiten wanneer de gevechten stoppen. Ze blijven rondspoken in herinneringen, dromen en schuldgevoelens.

Céline is daarom niet alleen een roman over Oekraïne. Het is een roman over de terugkeer van de geschiedenis in Europa. Over de illusie dat vrede vanzelfsprekend is. Over mensen die ontdekken dat het leven zich niet laat afschermen van de grote gebeurtenissen van hun tijd.

Niet voor lezers die op zoek zijn naar een strak gecomponeerde thriller of een eenduidige politieke boodschap. Wel voor wie houdt van ambitieuze romans waarin persoonlijke lotgevallen en historische krachten onlosmakelijk met elkaar verweven raken.

Een boek dat laat zien hoe snel een Europees leven kan veranderen wanneer de geschiedenis opnieuw besluit zich te laten gelden.