Contouren

Een schrijfster reist naar Athene om er een cursus creatief schrijven te geven. Wat volgt, is nauwelijks een traditioneel verhaal. Faye ontmoet op het vliegtuig, in restaurants, tijdens de lessen en daarbuiten voortdurend mensen die haar hun levensgeschiedenis vertellen. Over zichzelf zegt ze bijna niets. Toch ontstaat uit al die stemmen langzaam het portret van een vrouw die net als haar gesprekspartners probeert te begrijpen hoe een leven vorm krijgt. Contouren van Rachel Cusk is daarmee een opvallend experiment met wat een roman kan zijn.

Cusk laat de klassieke hoofdpersoon als het ware verdwijnen. Faye is aanwezig, maar vooral als luisteraar. Haar eigen verhaal ontstaat indirect uit wat ze bij anderen herkent, afwijst of observeert. De titel verwijst precies naar die werkwijze: pas door de verhalen van anderen krijgt Faye geleidelijk een contour. Het is een originele vorm van zelfonderzoek, zonder dat de schrijfster in een rechtstreeks autobiografisch verhaal vervalt.

De gesprekken zijn daarbij veel meer dan losse anekdotes. Vrijwel iedereen vertelt over liefde, huwelijk, kinderen, scheiding, ambitie of mislukking. Cusk toont hoe mensen hun eigen leven voortdurend tot een verhaal proberen te maken en hoe dat verhaal niet altijd overeenkomt met de werkelijkheid. Een huwelijk wordt een romantisch ideaal, een mislukking een noodzakelijk keerpunt, een keuze achteraf een onvermijdelijke beslissing. Juist in die zelfverklaringen zit de psychologische scherpte van de roman.

De grootste kracht van Contouren is het uitzonderlijke observatievermogen van Cusk. Een schijnbaar banaal gesprek kan plotseling een heel mensbeeld blootleggen. Ze schrijft koel en precies en laat veel aan de lezer over. Tegelijk kan die aanpak ook vermoeien. Er is nauwelijks plot, sommige gesprekken lijken eindeloos door te gaan en niet iedere stem is even boeiend. Wie een roman verwacht met gebeurtenissen, spanning en duidelijke ontwikkeling, zal zich hier gemakkelijk op verkijken.

Juist die weigering van de traditionele plot maakt het boek echter vernieuwend. Cusk onderzoekt niet alleen de personages, maar ook het vertellen zelf. Wat maakt een verhaal geloofwaardig? Hoeveel waarheid zit er in de verhalen die mensen over zichzelf vertellen? En kunnen we onszelf eigenlijk kennen zonder voortdurend via anderen naar onszelf te kijken? De schrijfworkshop waarin Faye haar studenten leert observeren, vormt daardoor een spiegel van de roman zelf: iedereen is voortdurend bezig werkelijkheid om te zetten in verhaal.

Contouren is daarom geen gemakkelijke roman, maar wel een zeer intelligente. Cusk ruilt plot in voor observatie en persoonlijkheid voor perspectief. Het resultaat kan afstandelijk en soms kunstmatig aanvoelen, maar op zijn beste momenten is het messcherp. Faye wordt juist doordat ze zichzelf zo weinig laat zien een intrigerende aanwezigheid.