De avond is ongemak

Met De avond is ongemak schreef Lucas Rijneveld een debuutroman die tegelijk teder, grotesk en beklemmend aanvoelt. Sinds de verschijning in 2018 groeide het boek uit tot een internationaal literair fenomeen, bekroond met onder meer de International Booker Prize. Maar achter dat succes schuilt een roman die zich moeilijk laat lezen als “mooie literatuur” in klassieke zin. De avond is ongemak wil niet behagen. Het wil de lezer onderdompelen in rouw, lichamelijkheid en emotionele ontregeling.

Centraal staat Jas, een jong meisje dat opgroeit in een streng gereformeerd boerengezin. Wanneer haar oudere broer overlijdt na een schaatsongeluk, raakt het gezin langzaam ontwricht. Maar Rijneveld vertelt dat verlies niet via grote dramatische scènes of sentimentele dialogen. Integendeel: de roman kruipt diep in de belevingswereld van een kind dat de werkelijkheid probeert te begrijpen via lichamelijke sensaties, vreemde associaties en soms schokkende fantasieën.

Dat perspectief maakt het boek uitzonderlijk krachtig. Jas observeert de wereld niet met volwassen afstand, maar met een rauwe, instinctieve logica waarin religie, seksualiteit, angst en fantasie voortdurend door elkaar lopen. Daardoor ontstaat een taal die tegelijk poëtisch en ongemakkelijk is. Rijneveld gebruikt beelden die soms absurd lijken, maar die precies daardoor emotioneel hard binnenkomen.

De roman ademt lichamelijkheid. Melk, modder, dieren, verval, urine, kou, bloed en eten keren voortdurend terug. Alles voelt tastbaar, kleverig en benauwend. Rouw wordt hier geen abstract psychologisch proces, maar iets fysieks dat zich vastzet in lichamen en dagelijkse rituelen. Het gezin spreekt nauwelijks over verdriet; het ondergaat het als een langzaam rottende aanwezigheid in huis.

Wat De avond is ongemak bijzonder maakt, is de manier waarop stilte functioneert. De personages communiceren amper rechtstreeks met elkaar. Liefde wordt niet uitgesproken maar verstopt in handelingen, blikken en frustraties. Daardoor groeit de spanning voortdurend. Het gezin leeft samen, maar ieder personage lijkt opgesloten in een eigen innerlijke wereld.

Rijneveld toont daarbij scherp hoe religieuze strengheid emotionele verlamming kan versterken. Het geloof biedt structuur en rituelen, maar tegelijk verhindert het echte confrontatie met verlies. Schuldgevoel, schaamte en onderdrukte emoties stapelen zich op totdat ze bijna groteske vormen aannemen.

Stilistisch is de roman opvallend rijk. Rijneveld schrijft met een bijna obsessieve beeldkracht. Sommige zinnen voelen als poëzie, andere als koortsdromen. De natuur en het boerenleven worden voortdurend verbonden met innerlijke emoties. Daardoor krijgt het boek iets claustrofobisch: alsof de personages nergens aan hun eigen verdriet kunnen ontsnappen.

Die stijl is tegelijk de grote kracht én mogelijke zwakte van het boek. Voor sommige lezers zal de overdaad aan metaforen en lichamelijke beelden overweldigend worden. Soms lijkt de roman bijna te verdrinken in zijn eigen symboliek. Maar tegelijk creëert precies die intensiteit een unieke leeservaring. De avond is ongemak laat zich niet consumeren als een gewone roman; het is een boek dat onder de huid probeert te kruipen.

Wat vooral blijft hangen, is de compromisloze eerlijkheid waarmee Rijneveld kinderlijk bewustzijn afbeeldt. Jas is geen geromantiseerd literair kindpersonage. Ze is wreed, bang, nieuwsgierig, verward en soms emotioneel ontoegankelijk. Dat maakt haar geloofwaardig. De roman begrijpt dat kinderen verlies niet “zuiver” beleven, maar via verwarring, lichamelijkheid en fantasie.

Onder de poëtische taal schuilt uiteindelijk een diep somber boek over emotionele eenzaamheid. Niet alleen de dood van de broer veroorzaakt het verdriet, maar vooral het onvermogen van het gezin om elkaar werkelijk te bereiken. Iedereen verstopt zich achter gewoontes, religie of stilzwijgen.

Toch zit er ook een vreemde tederheid in de roman. Tussen de verstikkende scènes door toont Rijneveld hoe mensen, hoe beschadigd ook, blijven zoeken naar warmte en betekenis. Juist daardoor wordt het boek meer dan een oefening in ongemak. Het wordt een intense studie van kwetsbaarheid.

De avond is ongemak is geen toegankelijke roman en zeker geen comfortabele leeservaring. Maar het is wel een boek dat een eigen literaire wereld creëert: rauw, zintuiglijk en emotioneel compromisloos. Rijneveld schrijft niet over verdriet als elegant literair thema, maar als iets dat lichamen, huizen en gezinnen langzaam van binnenuit aantast.

En precies daarom blijft de roman zo lang nazinderen. Niet omdat hij antwoorden geeft, maar omdat hij de lezer dwingt om dichtbij emoties te blijven waar mensen normaal liever van wegkijken.