De brieven

De brieven biedt een bijzondere aanvulling op het relatief kleine, maar invloedrijke oeuvre van Frans Kellendonk. De bundel werd in 2015, vijfentwintig jaar na zijn overlijden, samengesteld, ingeleid en geannoteerd door Oek de Jong en Jaap Goedegebuure. Het is geen volledige correspondentie, maar een ruime keuze uit de bewaard gebleven brieven aan familieleden, vrienden, geliefden, schrijvers en andere relaties.

Wie Kellendonk vooral kent als de bedachtzame, soms afstandelijke auteur van Letter en geest en Mystiek lichaam, krijgt hier een aanzienlijk genuanceerder beeld. In zijn brieven is hij geestig, scherp, nieuwsgierig, ijdel, verliefd, geïrriteerd en soms ronduit vilein. Juist die afwisseling maakt de bundel interessant. De brieven zijn geen gepolijst zelfportret, maar laten een schrijver zien die voortdurend bezig is met literatuur en met de mensen om hem heen.

Een van de belangrijkste kwaliteiten van de bundel is dat Kellendonk als schrijver zichtbaar wordt terwijl hij nog aan het werk is. Ideeën voor verhalen en romans ontstaan, veranderen en worden bijgesteld. De correspondentie werpt daardoor licht op de ontwikkeling van zijn schrijverschap. Vooral in de brieven uit de periode waarin hij zijn belangrijkste romans schreef, is goed te zien hoe nauw zijn literaire werk verbonden was met zijn intellectuele en persoonlijke leven.

Daarbij blijkt hoe breed Kellendonks belangstelling was. Hij was niet alleen romanschrijver, maar ook vertaler, essayist en literatuurkenner. Hij schreef over en vertaalde onder anderen Henry James, Laurence Sterne, Emily Brontë en John Fowles. Zijn correspondentie laat zien dat hij zichzelf nadrukkelijk binnen een internationale literaire traditie plaatste en zich niet uitsluitend richtte op de Nederlandse literatuur.

Ook zijn vriendschappen en liefdesrelaties krijgen in de brieven een plaats. Dat maakt het boek persoonlijker dan zijn fictie, zonder dat Kellendonk daardoor plotseling een gemakkelijk te doorgronden persoon wordt. Integendeel: ook in zijn meest persoonlijke correspondentie blijft hij iemand die analyseert, formuleert en zichzelf en anderen met een zekere ironische afstand bekijkt.

De brieven aan Oek de Jong zijn in dat opzicht bijzonder interessant. De twee schrijvers waren bevriend en bespraken niet alleen literatuur, maar ook religie en de mogelijkheid om samen een literair tijdschrift op te richten. In die correspondentie komt een kant van Kellendonk naar voren die voor het begrip van Mystiek lichaam van belang is: zijn blijvende belangstelling voor religie en zijn overtuiging dat het verdwijnen van traditionele geloofsvormen niet betekent dat de vragen die daaruit voortkomen verdwenen zijn.

De verhouding tussen religie en rede is misschien wel een van de interessantste onderliggende thema’s van de bundel. Kellendonk was niet iemand van eenvoudige geloofszekerheden. Tegelijkertijd nam hij religieuze vragen buitengewoon serieus. Zijn correspondentie laat zien dat hij weinig voelde voor persoonlijke, mystieke ervaringen wanneer die zich losmaakten van gemeenschap, cultuur en traditie. Dat werpt achteraf een verhelderend licht op de religieuze dimensie van zijn latere werk.

De brieven over Mystiek lichaam vormen vervolgens een soort climax. De roman veroorzaakte bij verschijning grote controverse en de auteur werd onder meer beschuldigd van antisemitisme en homofobie. In de correspondentie is de reactie van Kellendonk op de kritiek rechtstreeks te volgen. Zo wordt zichtbaar hoe hij met de literaire rel omging en hoe sterk hij vasthield aan zijn opvatting dat de ideeën van personages niet zonder meer aan de auteur kunnen worden toegeschreven.

Maar het boek wordt niet uitsluitend interessant door de grote literaire kwesties. Juist de alledaagse brieven geven het geheel reliëf. Kellendonk schrijft aan familieleden, vrienden en zakelijke contacten en kan daarin opvallend alledaags zijn. De samenstellers hebben er bovendien bewust voor gekozen ook minder belangrijke en soms triviale brieven op te nemen. Daardoor ontstaat geen officiële biografie, maar eerder het gevoel dat de lezer over de schouder van de schrijver meekijkt.

De annotaties van de Jong en Goedegebuure zijn daarbij essentieel. Zij geven waar nodig context bij personen, gebeurtenissen, literaire verwijzingen en omstandigheden, maar nemen de brieven niet over met uitvoerige wetenschappelijke commentaren. Een bespreking in Liter noemt de toelichtingen kort en functioneel.

Een nadeel is dat de bundel door zijn omvang en het grote aantal correspondenten niet overal dezelfde intensiteit heeft. Sommige brieven zijn vooral interessant voor wie Kellendonks leven of bibliografie nauwgezet wil reconstrueren. Ook veronderstelt een deel van de correspondentie behoorlijk wat kennis van de Nederlandse literaire wereld van de jaren zeventig en tachtig.

Toch werkt juist de breedte van de selectie uiteindelijk in het voordeel van het boek. De verschillende correspondenten laten verschillende versies van Kellendonk zien: de vriend, zoon, minnaar, vertaler, criticus, academicus en schrijver. Geen daarvan vormt het volledige beeld, maar samen ontstaat een veel rijker portret dan zijn relatief kleine fictieoeuvre alleen zou kunnen geven. De uitgeversbeschrijving benadrukt dan ook terecht dat de bundel niet alleen een zich ontwikkelend schrijverschap laat zien, maar ook de mens achter dat schrijverschap.

Wat misschien het meest blijft hangen, is het besef van hoeveel literair potentieel met Kellendonks vroege dood verloren is gegaan. In zijn laatste levensjaren werkte hij nog aan nieuwe projecten, waaronder een roman over de moord op Kerwin Duinmeijer, die hij niet meer kon voltooien. De brieven maken daardoor niet alleen zichtbaar wat hij geschreven heeft, maar ook wat hij nog had kunnen schrijven.