De drie duifkes

Hilde Van Mieghems romandebuut De drie duifkes is een brede familiesaga over drie vrouwen die elkaar in het Vlaanderen van de jaren twintig ontmoeten en gedurende meer dan veertig jaar met elkaar verbonden blijven. De roman is gebaseerd op levensverhalen uit Van Mieghems familie en volgt Madeleine, Tine en Juliet tegen de achtergrond van het Vlaamse platteland en Antwerpen. Hun levens worden bepaald door armoede, sociale afkomst, huwelijk en oorlog, maar ook door liefde, vriendschap en de wil om niet volledig door hun omstandigheden te worden vermorzeld.

Madeleine wordt uitgehuwelijkt aan Octaaf, een man die haar jarenlang slecht behandelt, terwijl haar liefde voor Duck onverminderd blijft bestaan. Tine verliest als kind haar moeder en krijgt al vroeg de verantwoordelijkheid voor haar gezin en de boerderij. Juliet ontvlucht een ontwricht gezin en vindt werk bij een Joodse familie, waar een zwangerschap haar in een kwetsbare positie brengt. Wanneer deze drie vrouwen elkaar leren kennen, ontstaat een vriendschap die een van de belangrijkste pijlers van de roman wordt. Hun band is geen eenvoudige romantische voorstelling van vrouwelijke solidariteit: ze biedt hen vooral een vorm van bescherming en herkenning in levens waarin ze vaak nauwelijks controle hebben over hun eigen lot.

Van Mieghem schetst het Vlaanderen van de eerste helft van de twintigste eeuw zonder veel nostalgie. Vooral voor vrouwen zijn de mogelijkheden beperkt. Huwelijk betekent lang niet altijd veiligheid, economische afhankelijkheid maakt ontsnappen moeilijk en geweld wordt binnen relaties vaak als een privézaak behandeld. De Tweede Wereldoorlog brengt daar nog een andere laag bij. De passages over het bezette Antwerpen en de vervolging van de Joodse familie behoren tot de historische kern van het verhaal. Juist daar laat de roman zien hoe grote gebeurtenissen ingrijpen in levens van mensen die vooral proberen hun gezin, hun werk en hun waardigheid overeind te houden.

De kracht van De drie duifkes ligt in de directheid waarmee Van Mieghem haar geschiedenis vertelt. Haar achtergrond als actrice en regisseur lijkt mee te spelen in de filmische manier waarop scènes worden opgebouwd. Personages zijn snel herkenbaar, dialogen zijn natuurlijk en gebeurtenissen worden met vaart verteld. Daardoor leest de roman gemakkelijk, ondanks zijn omvang. Tegelijk is die vertelwijze ook een beperking. De gebeurtenissen volgen elkaar soms zo snel op dat personages eerder door hun lot worden voortgestuwd dan dat hun innerlijke ontwikkeling volledig wordt uitgewerkt. Een bespreking in MappaLibri signaleerde eveneens de vrij eenvoudige tijdsstructuur, al werd het realistische portret van de drie vrouwen als overtuigend beschouwd.

Ook de toon is opmerkelijk. Van Mieghem spaart haar personages weinig leed, waardoor de roman geregeld dicht tegen melodrama aan komt. Een criticus van Tzum vond de opeenstapeling van ellende soms zwaar aangezet, terwijl Cutting Edge de roman onder meer bekritiseerde vanwege sentimentaliteit en clichés. Die kritiek is niet helemaal onbegrijpelijk: sommige figuren zijn scherp tegenover elkaar geplaatst en het onderscheid tussen slachtoffers, daders en uitzonderingen onder de mannen is soms nadrukkelijk. Tegelijk is juist die onomwonden vertelstijl onderdeel van het karakter van het boek. Van Mieghem wil niet zozeer subtiel suggereren als wel de levens van deze vrouwen voluit vertellen.

Daarmee is De drie duifkes vooral een roman over de manier waarop mensen onder moeilijke omstandigheden toch een zekere vrijheid proberen te bewaren. De drie vrouwen kunnen hun verleden niet ongedaan maken en hebben vaak weinig greep op de wereld waarin ze leven. Wat ze wel hebben, is elkaar. De duifkes uit de titel worden zo een passend beeld voor vrijheid: iets wat zichtbaar boven een mens uit kan vliegen, terwijl diezelfde mens stevig aan de grond gebonden blijft.

De drie duifkes is geen fijnzinnig psychologisch portret, maar een meeslepende familiesaga die persoonlijke herinnering verbindt met de sociale geschiedenis van Vlaanderen. De roman is soms nadrukkelijk en kent momenten waarop de dramatiek wordt aangezet, maar daar staat een grote vertelenergie tegenover. Vooral de levens van Madeleine, Tine en Juliet blijven hangen: niet omdat ze een uitzonderlijk leven leiden, maar juist omdat Van Mieghem laat zien hoeveel moed, volharding en solidariteit er nodig kan zijn om een gewoon leven overeind te houden.