De gedrevene

Joop den Uyl behoort tot de meest bepalende Nederlandse politici van de twintigste eeuw. Als leider van de PvdA en minister-president van 1973 tot 1977 wilde hij Nederland ingrijpend veranderen. In De gedrevene probeert historicus en journalist Dik Verkuil niet alleen de politieke loopbaan van den Uyl te reconstrueren, maar vooral te begrijpen waar zijn politieke overtuigingen vandaan kwamen en waarom zijn grote hervormingsambities uiteindelijk zo moeilijk te verwezenlijken bleken.

Verkuil begint ruim vóór het premierschap. Den Uyl verschijnt aanvankelijk als een intellectueel die zich vanuit een gereformeerde achtergrond ontwikkelt tot socialist. Zijn kennismaking met het werk van onder anderen Jacques de Kadt, Rosa Luxemburg en Leon Trotski speelt daarbij een belangrijke rol. Ook zijn huwelijk met Liesbeth den Uyl en zijn jaren als journalist en politicus krijgen ruime aandacht. Daardoor ontstaat geen portret van een politicus die plotseling aan de top staat, maar van iemand wiens politieke ontwikkeling tientallen jaren in beslag neemt.

Het woord ‘gedrevene’ uit de titel is goed gekozen. Den Uyl was niet iemand die de politiek uitsluitend als een vak beoefende. Hij had een sterk geloof in de mogelijkheid om de maatschappij daadwerkelijk te veranderen. Vooral in de eerste helft van de jaren zeventig leek de tijd daarvoor gunstig. De economie bood ruimte, de PvdA was electoraal sterk en binnen de progressieve politiek leefde het idee dat Nederland fundamenteel hervormd kon worden. Verkuil laat overtuigend zien hoe den Uyl die periode beleefde en welke verwachtingen eraan verbonden waren.

Maar juist daar wordt de biografie interessanter dan een eenvoudig succesverhaal. Het kabinet-den Uyl kreeg al snel te maken met de oliecrisis van 1973, waarna de economische omstandigheden drastisch veranderden. Vervolgens stapelden de problemen zich op: werkloosheid, economische stagnatie, politieke conflicten, de gijzelingen en de Lockheed-affaire. De regering die met grote hervormingsplannen was begonnen, werd steeds meer een kabinet dat crises moest beheersen. Verkuil beschrijft die ontwikkeling als een botsing tussen politieke ambitie en een werkelijkheid die zich niet gemakkelijk liet hervormen.

Een sterk onderdeel van het boek is dat Verkuil ook oog heeft voor de persoonlijke eigenschappen achter de politicus. Den Uyl wordt niet uitsluitend als de intelligente en bevlogen socialistische leider neergezet. Hij was volgens het portret ook sociaal onhandig, soms moeilijk in de omgang en geneigd om zich volledig in zijn politieke overtuigingen vast te bijten. Tegelijkertijd kon hij zich ontwikkelen tot een charismatische leider die mensen wist te enthousiasmeren. Die combinatie van intellect, ambitie en persoonlijke eigenaardigheden geeft het boek meer diepte.

Verkuil besteedt bovendien aandacht aan de mensen rondom den Uyl. Politieke leiders bestaan immers niet alleen uit hun eigen ideeën. De verhouding met partijgenoten, ministers en politieke bondgenoten bepaalt mede wat van die ideeën terechtkomt. Vooral de samenwerking en spanningen binnen de PvdA en het kabinet maken duidelijk hoe moeilijk het was om de progressieve ambities daadwerkelijk in beleid om te zetten. Een bespreking van het boek benadrukt bijvoorbeeld de rol van Ed van Thijn en de overtuiging binnen de PvdA dat politieke verandering daadwerkelijk mogelijk was.

Daarbij blijft Verkuil niet helemaal buiten de discussie over den Uyls politieke betekenis. Dat is interessant, omdat een biografie altijd ook een interpretatie is. Een recensent van Biografieportaal stelt bijvoorbeeld dat Verkuils conclusie dat den Uyls ideeën door de tijd zouden zijn ingehaald, discutabel is en wijst erop dat thema’s als solidariteit en kritiek op het neoliberalisme ook later opnieuw relevant zijn geworden. Dat laat zien dat de historische beoordeling van den Uyl niet losstaat van de tijd waarin zijn biografie wordt gelezen.

Dat is tegelijk een van de verdiensten van het boek: Verkuil probeert den Uyl niet simpelweg te beoordelen vanuit hedendaagse politieke voorkeuren. Hij plaatst hem in de politieke en economische omstandigheden van zijn eigen tijd. De oliecrisis, de Koude Oorlog, de veranderende verhouding tussen werkgevers en werknemers en de maatschappelijke veranderingen van de jaren zestig en zeventig vormen samen het decor waartegen den Uyl moet worden begrepen.

Toch heeft De gedrevene ook een beperking. Wie vooral geïnteresseerd is in een vlot vertelde politieke biografie, kan de grote hoeveelheid historische en persoonlijke details soms als zwaar ervaren. Verkuil heeft duidelijk veel materiaal tot zijn beschikking en wil daarvan weinig verloren laten gaan. Dat levert een rijk portret op, maar niet altijd een even strak verhaal. Een bespreking merkte bijvoorbeeld op dat de beloofde geheel nieuwe kijk op den Uyl niet volledig wordt waargemaakt, hoewel het boek wel overtuigend de kracht en politieke gedrevenheid van zijn onderwerp beschrijft.

Juist het feit dat De gedrevene een tweede grote biografie over den Uyl is, maakt die kritiek relevant. Verkuil hoeft immers niet opnieuw alleen de bekende politieke feiten te vertellen. Zijn meerwaarde zit vooral in de combinatie van journalistieke ervaring, historisch onderzoek en aandacht voor de persoon achter de politicus. Een andere recensent verdedigde daarom terecht het idee dat ook een tweede biografie waardevol kan zijn: geschiedenis blijft een discussie waarin nieuwe bronnen en nieuwe perspectieven tot een ander beeld kunnen leiden.

Het boek laat uiteindelijk vooral de tragiek van den Uyls politieke loopbaan zien. Hij beschikte over een duidelijke visie op de samenleving en wilde die visie ook daadwerkelijk realiseren. Maar juist toen hij de kans kreeg om dat vanuit het Torentje te proberen, veranderden de economische en politieke omstandigheden. Zijn kabinet wist belangrijke hervormingen te realiseren, maar de grote maatschappelijke omwenteling die den Uyl voor ogen stond, bleef grotendeels buiten bereik.

De gedrevene is daarmee geen kritiekloze biografie van een socialistische held, maar evenmin een afrekening. Verkuil probeert een politicus te begrijpen die tegelijkertijd intellectueel, ambitieus, sociaal onhandig, charismatisch en politiek kwetsbaar kon zijn. De grote verdienste van het boek is dat den Uyl daardoor weer een mens wordt in plaats van alleen een naam uit de Nederlandse politieke geschiedenis.

Voor wie de Nederlandse politiek van de jaren zestig en zeventig wil begrijpen, is De gedrevene een uitvoerige en goed gedocumenteerde biografie. Soms had het verhaal wat compacter gekund, maar de combinatie van politieke geschiedenis en persoonlijk portret maakt het boek waardevol. Vooral de botsing tussen den Uyls grote hervormingsdrang en de weerbarstigheid van de werkelijkheid blijft hangen als de kern van dit portret.