De grote schoonmaak

Het leven van Thomas verandert op een dag in een supermarkt. Niet door een groot ongeluk, een ingrijpende liefdesgeschiedenis of een plotselinge openbaring, maar door iets veel vreemders. Samen met zijn filiaalhouder wordt hij getuige van een gebeurtenis die volgens alle bekende wetten van de werkelijkheid onmogelijk zou mogen zijn. Wat begint als een promotieactie voor een schoonmaakmiddel eindigt in een ervaring die hem nog jarenlang zal achtervolgen.

Dat merkwaardige voorval vormt het uitgangspunt van De grote schoonmaak, een van de meest originele romans van Rob van Essen. Zoals vaker in zijn werk vertrekt de schrijver vanuit een herkenbare omgeving om daar iets aan toe te voegen wat de werkelijkheid subtiel maar onherroepelijk ontregelt. Het resultaat is een roman die tegelijk absurdistisch, komisch en verrassend ontroerend is.

Thomas is een jonge man die begin jaren tachtig zijn school verlaat en een baan vindt in een supermarkt. Zijn leven verloopt overzichtelijk. Werken, vrienden ontmoeten, wat rondhangen en nadenken over de toekomst: meer lijkt er niet aan de hand. Die alledaagsheid is belangrijk, want juist daardoor krijgt het centrale incident zo’n ontwrichtende kracht. Wanneer Thomas iets ziet wat onmogelijk lijkt, ontdekt hij dat de wereld minder stabiel is dan hij altijd heeft gedacht.

Het bijzondere aan van Essens aanpak is dat hij nauwelijks geïnteresseerd is in een verklaring. Het raadsel vormt niet het doel van het verhaal. Veel belangrijker is wat de ervaring met Thomas doet. Hij blijft achter met de wetenschap dat hij iets heeft meegemaakt waarvoor geen logische verklaring bestaat. Dat besef creëert een afstand tussen hem en de mensen om hem heen. Hoe vertel je zoiets aan anderen? Hoe leef je verder wanneer je weet dat de werkelijkheid zich niet altijd aan haar eigen regels houdt?

Vanuit die vraag ontwikkelt de roman zich tot een zoektocht naar betekenis. Thomas probeert verschillende levens uit. Hij verhuist naar Amsterdam, raakt betrokken bij de kunstwereld, wordt verliefd en zoekt nieuwe richtingen. Toch blijft die ene gebeurtenis als een schaduw aanwezig. De herinnering eraan beïnvloedt zijn keuzes en bepaalt mee hoe hij naar zichzelf en naar de wereld kijkt.

Daarmee raakt van Essen aan een van zijn favoriete thema’s: de ervaring van vervreemding. Zijn personages voelen zich vaak licht losgezongen van de werkelijkheid waarin zij leven. Ze functioneren ogenschijnlijk normaal, maar dragen een gevoel met zich mee dat zij niet helemaal thuishoren in de wereld zoals anderen die ervaren. In De grote schoonmaak krijgt dat thema een bijzonder overtuigende vorm.

De roman ademt bovendien de sfeer van de jaren tachtig en vroege jaren negentig. Van Essen roept die periode op zonder nostalgisch te worden. Het gaat hem niet om een geromantiseerd verleden, maar om een tijd waarin het leven van Thomas zich ontvouwt. De historische achtergrond ondersteunt het verhaal zonder de aandacht ervan af te leiden.

Interessant is ook de relatie tussen Thomas en Vendriks, de filiaalhouder die als enige dezelfde onmogelijke gebeurtenis heeft meegemaakt. Hun gedeelde ervaring schept een band die geen van beiden volledig begrijpt. Zij zijn lotgenoten geworden in een werkelijkheid die voor anderen onaangetast is gebleven. De roman onderzoekt op subtiele wijze hoe mensen verbonden raken door gebeurtenissen die zich nauwelijks laten verwoorden.

Zoals in veel van van Essens werk lopen humor en ernst voortdurend door elkaar. De situaties zijn vaak absurd, maar nooit vrijblijvend. Achter de vreemde gebeurtenissen schuilen vragen over eenzaamheid, identiteit en de behoefte om orde te scheppen in een wereld die zich niet altijd logisch gedraagt. Juist die combinatie maakt de roman zo aantrekkelijk. De lezer wordt aan het denken gezet zonder dat het verhaal zwaar of theoretisch wordt.

Stilistisch schrijft van Essen met een vanzelfsprekende lichtheid. Zijn proza is helder, geestig en toegankelijk. Hij bezit het vermogen om het vreemdste idee volledig geloofwaardig te maken. Daardoor accepteert de lezer moeiteloos een werkelijkheid waarin het onmogelijke plotseling mogelijk blijkt.

De grote schoonmaak is uiteindelijk geen roman over een mysterie dat opgelost moet worden. Het is een boek over de gevolgen van een ervaring die zich niet laat verklaren. Over mensen die proberen verder te leven nadat hun zekerheden zijn verdwenen. Over de vraag hoe je betekenis kunt vinden wanneer de werkelijkheid zelf onbetrouwbaar blijkt.

Met deze roman bevestigt Rob van Essen opnieuw zijn positie als een van de meest eigenzinnige stemmen van de hedendaagse Nederlandse literatuur. Hij schrijft over gewone mensen die geconfronteerd worden met buitengewone gebeurtenissen, maar gebruikt die gebeurtenissen altijd om iets wezenlijks te zeggen over het menselijk bestaan.

Dat maakt De grote schoonmaak tot veel meer dan een absurde roman. Het is een boek over verwondering, vervreemding en de dunne grens tussen wat mogelijk lijkt en wat werkelijk gebeurt.