De heilige Rita

Aan de rand van Nederland, in een streek waar de tijd soms trager lijkt te verlopen dan elders, plaatst Tommy Wieringa twee mannen die moeite hebben hun plaats in de wereld te vinden. In De heilige Rita onderzoekt hij wat er gebeurt wanneer een vertrouwde omgeving langzaam verandert en mensen geconfronteerd worden met een werkelijkheid die niet langer aansluit bij hun verwachtingen. Het resultaat is een melancholische roman over eenzaamheid, verlies en de botsing tussen verleden en heden.

De hoofdpersoon is Paul Krüzen, een vijftiger die samenwoont met zijn hoogbejaarde vader Hendrik op een afgelegen boerderij in de Achterhoek. Hun leven wordt bepaald door routines die al jarenlang onveranderd lijken. Paul heeft zijn dromen grotendeels opgegeven en schikt zich in een bestaan waarin de dagen elkaar opvolgen zonder veel perspectief op verandering. De relatie met zijn vader is moeizaam maar onvermijdelijk. Beiden zijn afhankelijk van elkaar, terwijl ze elkaar tegelijkertijd nauwelijks begrijpen.

Wanneer de gezondheid van Hendrik achteruitgaat en nieuwe bewoners hun intrede doen in de omgeving, begint de schijnbare rust van Pauls bestaan te wankelen. Wieringa gebruikt deze ontwikkelingen niet om een klassieke plot vol grote gebeurtenissen op gang te brengen. Veel belangrijker is de manier waarop kleine verschuivingen in het dagelijks leven grotere vragen blootleggen over identiteit, afkomst en verbondenheid.

Een centraal thema van de roman is verandering. De Achterhoek die Wieringa beschrijft, bevindt zich op een breuklijn tussen verleden en toekomst. Oude zekerheden verdwijnen, grenzen verliezen hun betekenis en nieuwe invloeden dringen door tot plekken die lange tijd geïsoleerd leken. De komst van arbeidsmigranten en nieuwkomers speelt daarbij een rol, maar Wieringa schrijft geen politieke roman. Zijn aandacht gaat vooral uit naar de manier waarop maatschappelijke veranderingen worden ervaren door mensen die het gevoel hebben dat hun vertrouwde wereld langzaam verdwijnt.

Paul Krüzen behoort tot de meest geslaagde personages uit Wieringa’s oeuvre. Hij is geen held en ook geen slachtoffer. Zijn leven wordt gekenmerkt door gemiste kansen, stilzwijgen en een zekere passiviteit. Toch behandelt Wieringa hem met grote empathie. Achter zijn stugheid schuilt een verlangen naar contact en betekenis dat hij nauwelijks onder woorden kan brengen. Daardoor groeit Paul uit tot een tragische maar herkenbare figuur.

Ook Hendrik Krüzen maakt indruk. Als vertegenwoordiger van een oudere generatie draagt hij een verleden met zich mee dat voortdurend doorwerkt in het heden. Zijn koppigheid, zwijgzaamheid en wantrouwen tegenover verandering maken hem soms moeilijk sympathiek, maar Wieringa laat zien dat die eigenschappen voortkomen uit een leven dat werd gevormd door heel andere omstandigheden dan die van zijn zoon.

Zoals vaker bij Wieringa speelt het landschap een belangrijke rol. De Achterhoek is meer dan een decor. De uitgestrekte velden, verlaten wegen en grensgebieden weerspiegelen de gevoelens van de personages. Het landschap krijgt een symbolische functie zonder dat het geforceerd aanvoelt. Het versterkt de melancholie die door de hele roman loopt.

Stilistisch behoort De heilige Rita tot het meest beheerste werk van Wieringa. Zijn zinnen zijn precies en beeldend, maar nooit overdadig. Vooral zijn observaties van mensen en plaatsen zijn trefzeker. Met enkele details weet hij vaak een volledige sfeer op te roepen. Die stilistische beheersing zorgt ervoor dat de roman ook in zijn meer contemplatieve passages blijft overtuigen.

Toch is De heilige Rita niet zonder zwakke punten. De roman bouwt bewust langzaam op en legt de nadruk op sfeer en karakterontwikkeling. Daardoor ontbreekt soms de narratieve kracht die bijvoorbeeld Joe Speedboot zo meeslepend maakte. Niet alle verhaallijnen worden even diep uitgewerkt en sommige personages aan de rand van het verhaal blijven schetsmatig. Bovendien neigt de symboliek rond het verdwijnen van een traditionele wereld af en toe naar het voorspelbare.

Daarnaast kan de roman door zijn melancholische toon een zekere afstand creëren. Wieringa observeert zijn personages scherp, maar houdt hun emoties vaak onder controle. Voor sommige lezers versterkt dat de geloofwaardigheid van het verhaal, terwijl anderen misschien meer directe emotionele betrokkenheid zullen missen.

Binnen het oeuvre van Tommy Wieringa vormt De heilige Rita een interessante aanvulling op romans als Joe Speedboot en Dit zijn de namen. Waar die boeken respectievelijk draaien rond energie en avontuur enerzijds en existentiële ontworteling anderzijds, richt De heilige Rita zich op een meer verstild onderwerp: de ervaring van mensen die merken dat de wereld om hen heen verandert terwijl zij zelf nauwelijks mee veranderen.

Uiteindelijk is De heilige Rita een roman over het verdwijnen van zekerheden. Niet alleen landschappen en gemeenschappen veranderen, maar ook de verhalen waarmee mensen hun leven betekenis geven. Wieringa beschrijft dat proces zonder nostalgische verheerlijking van het verleden en zonder eenvoudige oplossingen voor de toekomst. Juist die nuance maakt van De heilige Rita een bedachtzame en gelaagde roman die nog lang vragen blijft oproepen over thuis, identiteit en verandering.