De IJzertoren

Johan Anthierens neemt in De IJzertoren. Onze trots en onze schande een monument onder de loep dat in Vlaanderen veel meer is dan alleen een bouwwerk. De IJzertoren in Diksmuide is verbonden met de Eerste Wereldoorlog, de Vlaamse beweging, de IJzerbedevaart, de Vlaamse ontvoogdingsstrijd en de politieke geschiedenis van Vlaanderen. Anthierens probeert juist die verschillende betekenislagen bloot te leggen.

Anthierens neemt daarbij geen neutrale positie in. Hij kijkt kritisch naar de geschiedenis van de IJzertoren en vooral naar de manier waarop het monument in de loop der jaren is gebruikt en geïnterpreteerd. Volgens hem presenteert de toren zich graag als een breed Vlaams memoriaal, terwijl de historische en politieke geschiedenis veel minder eenduidig is. In zijn ogen blijft de toren verbonden met rechtse en nationalistische tradities die niet zomaar kunnen worden weggepoetst.

Om zijn analyse te onderbouwen, duikt Anthierens in de geschiedenis van de IJzertoren en de IJzerbedevaart. Hij voert gesprekken met vier zogenaamde ‘Torenwachters’ en organiseert bovendien een enquête onder voor- en tegenstanders. Onder de mensen die op zijn enquête reageren bevinden zich onder anderen Manu Ruys, José Happart, Brigitte Raskin, Anne Morelli, Bert Anciaux en Kris Merckx. Daardoor krijgt het boek naast een historische ook een uitgesproken journalistieke dimensie.

Dat journalistieke karakter is een van de sterke punten van het boek. Anthierens probeert niet alleen vanuit archieven naar de IJzertoren te kijken, maar zoekt ook mensen op die rechtstreeks bij de beweging betrokken waren. Hun getuigenissen maken zichtbaar welke conflicten en spanningen achter de officiële beeldvorming schuilgaan.

Vooral de vraag wat de IJzertoren vandaag eigenlijk moet vertegenwoordigen, houdt Anthierens bezig. Kan een monument dat zo sterk verbonden is met de Vlaamse beweging worden omgevormd tot een pluralistisch memoriaal dat boven politieke tegenstellingen staat? Anthierens staat daar sceptisch tegenover. Hij erkent dat er pogingen zijn om de IJzerbedevaart open te trekken, maar betwijfelt of daarmee ook de historische lading van de toren verdwijnt.

Daarmee raakt het boek aan een bredere kwestie: wie bepaalt de betekenis van historische monumenten? Een monument is nooit alleen steen en beton. De betekenis ervan wordt voortdurend opnieuw ingevuld door de mensen die het bezoeken, de organisaties die het beheren en de politieke bewegingen die het als symbool gebruiken. Precies dat proces probeert Anthierens zichtbaar te maken.

De titel is veelzeggend. Onze trots en onze schande laat meteen zien dat Anthierens de IJzertoren vanuit twee tegengestelde perspectieven bekijkt. Voor sommigen is de toren een belangrijk symbool van Vlaamse emancipatie en herinnering; voor anderen staat hij voor een problematische politieke traditie. Anthierens weigert die tegenstelling glad te strijken.

Zijn schrijfstijl is zoals gewoonlijk scherp en polemisch. Hij heeft weinig belangstelling voor afstandelijke neutraliteit wanneer hij vindt dat een historisch verhaal te veel wordt opgepoetst. Soms is zijn oordeel daardoor sterker aanwezig dan zijn analyse, maar juist dat maakt het boek herkenbaar als een typisch Anthierens-werk.

Tegelijkertijd is De IJzertoren meer dan een polemiek. Door zijn interviews, enquête en historische onderzoek geeft het boek een interessant beeld van de Vlaamse beweging in de jaren negentig. Het laat zien hoe sterk discussies over identiteit, nationalisme, collaboratie, herinneringspolitiek en de toekomst van Vlaanderen toen nog door elkaar liepen. Ook in die zin heeft het boek een duidelijke documentair-historische waarde.

De huidige lezer moet het boek wel in zijn tijd plaatsen. Anthierens schreef het in 1997, op een moment waarop de discussie over de betekenis van de IJzertoren en de IJzerbedevaart volop speelde. Zijn conclusies zijn dus niet het laatste woord over het monument, maar vormen één uitgesproken journalistieke positie binnen een veel groter debat.