De kleine Gezelle

Wie Guido Gezelle kent, denkt waarschijnlijk meteen aan Het Schrijverke, O ’t ruischen van het ranke riet en enkele andere gedichten die al generaties lang tot zijn bekendste werk behoren. De kleine Gezelle kiest bewust een andere weg. Patrick Lateur stelde een bloemlezing samen van honderd minder bekende gedichten en probeert daarmee niet de vertrouwde monumenten van Gezelles oeuvre opnieuw te presenteren, maar juist de dichter achter die monumenten zichtbaar te maken.

Dat levert een verrassend beeld op. De Gezelle die hier naar voren komt, is niet uitsluitend de vrome priester en natuurdichter uit het schoolboek. Zijn poëzie blijkt veel veelzijdiger, soms speels en licht, soms fel en polemisch en regelmatig opmerkelijk direct. Lateur spreekt zelf van een keuze uit de ‘schaduw’: gedichten die minder vaak worden gelezen, maar die juist daardoor iets kunnen onthullen over het karakter en het dichterschap van Gezelle.

De natuur blijft uiteraard een belangrijk onderdeel. Gezelle kijkt naar bomen, vogels, water en wind met een aandacht die bijna tastbaar wordt. Maar het interessante is dat hij de natuur niet alleen beschrijft. Hij laat taal de beweging ervan nabootsen. Klank, ritme, alliteratie en assonantie worden instrumenten waarmee een boom werkelijk lijkt te bewegen of de wind door bladeren lijkt te gaan. In het gedicht over de kastanjebomen wordt dat bijzonder duidelijk.

Daarmee laat Lateur een kant van Gezelle zien die gemakkelijk verloren raakt wanneer zijn gedichten uitsluitend als voorbeelden van negentiende-eeuwse natuurpoëzie worden gelezen. Gezelle was bovenal een dichter die intens met taal werkte. Hij luisterde naar woorden, klanken en ritmes en wist die zo te combineren dat het gedicht zelf een ervaring wordt.

Ook de religieuze Gezelle krijgt in deze bloemlezing veel ruimte. Zijn katholieke geloof is geen oppervlakkig onderwerp, maar een wezenlijk onderdeel van zijn wereldbeeld. Sommige gedichten zijn voor een hedendaagse lezer daardoor minder gemakkelijk toegankelijk. Toch is het interessant om juist die gedichten te lezen, omdat ze duidelijk maken hoe nauw zijn poëzie verbonden was met zijn geloofsbeleving.

Maar misschien interessanter nog is de minder bekende felle Gezelle. Lateur neemt ook gedichten op waarin de dichter zich scherp uitlaat over mensen die hij veracht. In Verlorenbrood bijvoorbeeld wordt de toon ronduit spottend en agressief. Dat beeld past minder goed bij de vriendelijke, bijna heilige Gezelle die later in de publieke herinnering is ontstaan. De bloemlezing laat zien dat achter dat beeld een veel strijdbaarder persoonlijkheid schuilging.

Precies daarin ligt de waarde van deze selectie. Lateur probeert Gezelle niet te moderniseren of van zijn historische context los te maken. Hij laat juist zien dat de dichter groter en tegenstrijdiger is dan het bekende repertoire doet vermoeden.

De titel De kleine Gezelle moet dan ook niet worden opgevat als een aanduiding van minderwaardige poëzie. Het gaat om de ‘kleine kaart’: de minder bekende gedichten, de zijwegen en de kleinere observaties. Juist daar kan volgens de samensteller een vollediger beeld ontstaan van de dichter. De vergelijking met de kleine gerechten op een menukaart is treffend: wie alleen de grote klassiekers kent, kent Gezelle eigenlijk maar gedeeltelijk.

De bloemlezing heeft bovendien een aangename omvang. Honderd gedichten bieden voldoende variatie zonder dat de lezer verdwaalt in een omvangrijk verzameld werk. Het is daardoor zowel een kennismaking met Gezelle als een verdieping voor wie hem al kent.

Wel vraagt de bundel enige bereidheid van de hedendaagse lezer. Gezelles taal is soms ver verwijderd van het huidige Nederlands. Zijn spelling, woordkeuze en zinsbouw kunnen aanvankelijk ontoegankelijk lijken. Maar juist dat oude idioom is onderdeel van zijn aantrekkingskracht. Wie de gedichten hardop leest, merkt vaak sneller dan bij stille lectuur hoe sterk de klankstructuur is.

Lateur, die zelf classicus, dichter en vertaler is, is voor deze onderneming bovendien een passende samensteller. Zijn belangstelling voor taal en klassieke teksten sluit goed aan bij Gezelles ambachtelijke omgang met het Nederlands. Hij probeert de dichter niet van zijn taal te ontdoen, maar brengt de lezer juist dichter bij die taal.