De kleine vriend

Met De kleine vriend keerde Donna Tartt tien jaar na haar veelgeprezen debuut De verborgen geschiedenis terug met opnieuw een omvangrijke roman. Dit keer verplaatst ze de lezer naar het Amerikaanse Zuiden, waar ze een verhaal vertelt over verlies, familie, wraak en de hardnekkige behoefte van een kind om een onbegrijpelijk verleden alsnog te doorgronden.

Harriet Cleve Dufresnes is twaalf jaar en woont in een stadje in Mississippi. Haar oudere broer Robin werd negen jaar eerder dood aangetroffen, opgehangen aan een boom in de tuin. De omstandigheden rond zijn dood zijn nooit opgehelderd. De familie is sindsdien blijven steken in het verdriet. Harriet was nog een baby toen Robin stierf, maar juist daardoor is hij voor haar uitgegroeid tot een bijna mythische figuur. Ze kent hem vooral uit de verhalen en herinneringen van anderen.

De dood van Robin heeft het gezin ontwricht. Haar moeder is nauwelijks aanspreekbaar geworden, haar vader woont elders en de dagelijkse zorg voor Harriet en haar zus Allison komt grotendeels terecht bij hun grootmoeder en haar zussen. Ook de zwarte huishoudster Ida speelt een belangrijke rol in het leven van de meisjes. Tartt schetst daarmee niet alleen een gezin dat door verdriet is getroffen, maar ook een gemeenschap waarin oude verhoudingen, sociale klasse en afkomst sterk bepalen hoe mensen met elkaar omgaan.

Harriet weigert zich bij het mysterie rond haar broer neer te leggen. Ze is ervan overtuigd dat ze moet ontdekken wie Robin heeft vermoord. Al snel richt haar verdenking zich op Danny Ratliff, een jongen uit een arme en problematische familie. Samen met haar vriend Hely begint Harriet aan haar eigen onderzoek. Wat voor haar begint als een zoektocht naar gerechtigheid, verandert langzaam in een gevaarlijk plan tot wraak.

Tartt maakt van Harriet geen gewone detective. Ze is twaalf en beschikt nog niet over het inzicht van een volwassene. Ze redeneert vanuit haar eigen verbeelding en trekt conclusies die voor haar volkomen logisch lijken. Juist daardoor wordt haar onderzoek interessant: de lezer ziet voortdurend meer dan Harriet zelf, terwijl haar vastberadenheid haar steeds verder een gevaarlijke situatie in trekt.

De kracht van de roman ligt echter niet uitsluitend in het mysterie. Tartt is vooral sterk in het oproepen van een wereld. Het Mississippi van De kleine vriend is broeierig, heet en zwaar van het verleden. De verschillende families leven in hun eigen werelden, maar zijn tegelijkertijd onlosmakelijk met elkaar verbonden. De sociale tegenstellingen tussen rijk en arm, zwart en wit, en gerespecteerd en gemarginaliseerd bepalen voortdurend de achtergrond van het verhaal.

Ook de familie Ratliff krijgt veel aandacht. Tartt maakt van deze familie geen eenvoudige verzameling schurken. De Ratliffs leven onder moeilijke omstandigheden en hebben hun eigen geschiedenis van armoede, geweld en religieuze obsessie. Daardoor wordt de verdenking tegen Danny ingewikkelder. Harriet denkt in eerste instantie in termen van schuld en straf, maar de werkelijkheid blijkt minder overzichtelijk.

Daarmee is De kleine vriend ook een coming-of-ageverhaal. Harriet probeert als kind een wereld te begrijpen waarin volwassenen haar nauwelijks uitleg geven. Ze ontdekt dat volwassenen geheimen bewaren, dat verdriet mensen kan veranderen en dat rechtvaardigheid niet vanzelfsprekend uit de lucht komt vallen. Haar zoektocht naar Robins moordenaar is tegelijk een zoektocht naar een verklaring voor haar eigen familiegeschiedenis.

De roman is uitgesproken atmosferisch. Tartt neemt uitgebreid de tijd voor het landschap, de huizen, de families en de dagelijkse routines. Dat levert een zeer gedetailleerd beeld op van de Amerikaanse South, maar het heeft ook gevolgen voor het tempo. De roman bevat lange passages waarin het onderzoek naar Robin op de achtergrond raakt en Tartt andere personages en hun leefwereld uitwerkt.

Dat is precies het punt waarop de reacties op het boek sterk uiteenlopen. Sommige lezers waarderen de trage vertelwijze omdat die de broeierige sfeer versterkt. Andere lezers vinden dat Tartt de spanning te vaak onderbreekt. Een recensie van Tzum prees vooral de sfeertekening en de portretten van de familieleden, maar vond de thrillerachtige plot soms te gemakkelijk gebruikmaken van suspense-effecten.

Die kritiek is begrijpelijk. Tartt laat Harriet bijvoorbeeld op precies de verkeerde momenten gevaarlijke personen tegenkomen. De roman bevat daardoor passages waarin de constructie van het spannende verhaal zichtbaarder wordt dan in haar beste werk. Het mysterie zelf is minder belangrijk dan de psychologische en sociale wereld waarin het zich afspeelt.

Juist daarom is het interessant om De kleine vriend niet uitsluitend als thriller te lezen. De vraag wie Robin heeft vermoord vormt weliswaar de motor van het verhaal, maar Tartt is uiteindelijk meer geïnteresseerd in wat een onopgeloste dood met een familie doet. Robin is voor Harriet een afwezige aanwezigheid: iemand die ze nooit werkelijk heeft gekend, maar die toch haar hele leven bepaalt.

Ook de titel krijgt daardoor betekenis. De ‘kleine vriend’ is niet simpelweg een personage dat Harriet op haar zoektocht ontmoet. De roman gaat over de manier waarop een kind probeert verbinding te maken met iemand die er niet meer is. Robin blijft voor Harriet een soort vriend uit een verleden dat ze zelf nooit heeft meegemaakt.

De stijl van Tartt is rijk en beeldend. Ze schrijft lange, zorgvuldig opgebouwde zinnen en besteedt veel aandacht aan de fysieke wereld waarin haar personages leven. Die stijl kan overweldigend zijn, maar wanneer ze werkt, ontstaat een bijna zintuiglijke ervaring. De hitte, het landschap en de dreiging lijken voortdurend aanwezig. Een lezer omschreef juist de schrijfstijl als het sterkste onderdeel van de roman en zag het boek eerder als een coming-of-ageverhaal dan als een traditioneel moordmysterie.

De kleine vriend verscheen oorspronkelijk in 2002, tien jaar na De verborgen geschiedenis. Het boek werd in het Nederlandse taalgebied opvallend vroeg gepubliceerd: de Nederlandse vertaling verscheen zelfs vóór de Amerikaanse editie. Tartt ontving voor de roman de WH Smith Literary Award.