De kuren van Komrij

Gerrit Komrij was niet iemand die zich gemakkelijk liet indelen. Hij was dichter, romanschrijver, essayist, criticus, vertaler en polemist, maar vooral een schrijver die zich met zichtbaar plezier tegen gemakzucht en middelmatigheid keerde. De kuren van Komrij brengt die verschillende kanten van zijn schrijverschap samen. De bundel werd na zijn overlijden samengesteld en ingeleid door Onno Blom en verscheen in 2020.

Het is nadrukkelijk geen nieuw werk van Komrij, maar een bloemlezing uit zijn omvangrijke oeuvre. Blom heeft teksten geselecteerd die samen een beeld geven van de schrijver achter de beruchte polemieken: zijn stukken over zijn jeugd, zijn maatschappijkritiek, zijn aanvallen op zondagsdichters en zijn scherpe televisie- en literatuurkritiek, maar ook zijn liefde voor boeken en literatuur.

Juist de veelzijdigheid maakt de bundel interessant. Komrij kon in enkele zinnen een schrijver, televisieprogramma of maatschappelijk verschijnsel volledig onderuit halen, maar zijn polemieken waren zelden alleen maar scheldpartijen. Achter zijn spot zat een enorme kennis van literatuur en taal. Hij wist precies waar hij zijn pijlen op richtte en beschikte over een stijl die zijn kritiek vaak scherper maakte dan de inhoud alleen zou hebben gedaan.

Komrij kon meedogenloos zijn. In De kuren van Komrij komen onder meer zijn aanvallen op de ‘zondagsdichters’ en zijn weinig vleiende kijk op televisie aan bod. Zijn benaming voor televisie als ‘de treurbuis’ is exemplarisch voor zijn manier van schrijven: kort, beeldend en onmiddellijk raak.

Maar wie de bundel alleen als verzameling venijnige aanvallen leest, doet Komrij tekort. Blom laat ook de andere kant zien: de schrijver die buitengewoon veel van literatuur hield en die zijn hele leven bezig was met taal. Komrij kon een boek of een dichter fel bekritiseren juist omdat hij hoge eisen stelde aan literatuur. Zijn polemiek kwam niet voort uit onverschilligheid, maar uit een bijna fanatieke betrokkenheid bij het onderwerp.

Dat verklaart ook de merkwaardige combinatie die in de typeringen van Komrij steeds terugkomt: een misantroop die van mensen houdt, een ernstige humorist en een vitale pessimist. Hij kon vernietigend schrijven en tegelijkertijd buitengewoon geestig zijn. De humor haalt bovendien vaak de scherpste kantjes van zijn polemieken af. Je kunt het met Komrij oneens zijn en toch plezier hebben in de manier waarop hij zijn oordeel formuleert.

De bundel is daarnaast interessant omdat hij Komrij als tijdgenoot laat zien. Zijn teksten zijn niet alleen literaire kritieken, maar ook reacties op de cultuur en maatschappij waarin hij leefde. Daardoor krijgen sommige stukken een historische betekenis. Opvattingen over televisie, literatuur, maatschappelijke veranderingen en de rol van de schrijver zijn in de loop van de decennia veranderd, terwijl Komrijs behoefte om daartegenin te gaan opvallend constant bleef.

Voor lezers die Komrij vooral kennen als dichter of als auteur van Verwoest Arcadië, vormt De kuren van Komrij een goede aanvulling. Het boek laat zien hoeveel groter zijn schrijverschap was. Hij was niet alleen de dichter van vaste vormen en virtuoze taal, maar ook een journalistieke schrijver die dagelijks met de actualiteit kon omgaan en een criticus die van zijn eigen oordeel een literaire vorm wist te maken.

De keuze van Onno Blom heeft daarbij een duidelijke functie. Het gaat niet om een willekeurige verzameling teksten, maar om een portret van Komrij aan de hand van verschillende onderdelen van zijn oeuvre. Blom probeert daarmee de veelzijdigheid van een schrijver zichtbaar te maken die zich nauwelijks tot één genre liet beperken.

Tegelijkertijd heeft een dergelijke bloemlezing een onvermijdelijk nadeel. Komrijs teksten zijn geschreven in verschillende periodes en voor verschillende omstandigheden. Wie ze achter elkaar leest, merkt dat sommige polemieken sterker verankerd zijn in hun oorspronkelijke tijd dan andere. Een aantal stukken verliest daardoor iets van zijn lading wanneer de aanleiding niet meer actueel is.

Maar de beste teksten hebben daar weinig last van. Wanneer Komrij zich richt op menselijke ijdelheid, literaire pretentie of de behoefte om zichzelf belangrijk te vinden, is zijn onderwerp nauwelijks aan tijd gebonden. Zijn stijl maakt de teksten bovendien levendiger dan veel hedendaagse columns die na enkele weken hun actualiteit verliezen.

De titel De kuren van Komrij is goed gekozen. ‘Kuren’ verwijst naar zijn eigenaardigheden, grillen en scherpe uitvallen, maar ook naar de vrijheid die hij zich als schrijver permitteerde. Komrij hoefde niet aardig gevonden te worden. Hij hoefde evenmin iedereen gelijk te geven. Zijn positie was juist gebaseerd op onafhankelijkheid.

Daarin ligt misschien de belangrijkste reden om deze bundel te lezen. Komrij laat zien dat een criticus niet noodzakelijk neutraal of voorzichtig hoeft te zijn om interessant te zijn. Een goed oordeel mag persoonlijk zijn, zolang het wordt gedragen door kennis, taalgevoel en overtuiging. Bij Komrij waren die drie in overvloed aanwezig.

De kuren van Komrij is daarom vooral een boek voor wie wil kennismaken met de schrijver achter de reputatie van de polemist. Het is een veelzijdig portret van een auteur die met evenveel plezier kon bewonderen als afbreken, en die van kritiek zelf een literaire kunstvorm maakte.