De leraar

In De leraar neemt Bart Koubaa een ogenschijnlijk herkenbare wereld als uitgangspunt: een middelbare school voor beroepsonderwijs, een docent Nederlands die zijn pensioen nadert en leerlingen die hem regelmatig tot wanhoop drijven. Maar achter dat alledaagse decor ontvouwt zich langzaam een veel donkerder verhaal. Wat begint als het portret van een verbitterde leraar, verandert in een ontwrichtende roman over wrok, macht en de vraag hoeveel duisternis er achter een maatschappelijk aanvaardbaar gezicht kan schuilgaan.

De hoofdpersoon is De Kraai, een leraar Nederlands op een school voor beroepsonderwijs. Hij is moe, cynisch en duidelijk gefrustreerd door zijn werk. Hij telt de jaren af tot zijn pensioen en kijkt met weinig vertrouwen naar de samenleving waarin hij lesgeeft. Wanneer hij slachtoffer wordt van een uit de hand gelopen grap van een leerling, verandert er iets in hem. Hij besluit de jongen niet simpelweg te straffen, maar hem op zijn eigen manier te ‘heropvoeden’.

Koubaa laat De Kraai grotendeels zelf aan het woord. Dat is een effectieve keuze, omdat de lezer daardoor langdurig opgesloten zit in het hoofd van een man wiens wereldbeeld steeds onaangenamer wordt. Zijn observaties over leerlingen, onderwijs en de multiculturele samenleving zijn vaak hard en cynisch, maar soms ook verrassend raak. Daardoor blijft aanvankelijk onzeker hoe ver zijn verbittering werkelijk gaat.

Juist die onzekerheid is belangrijk. De Kraai kan in eerste instantie worden gelezen als een uitgebluste docent die zich steeds verder heeft vastgebeten in zijn ergernissen. Maar geleidelijk verschijnen er aanwijzingen dat er achter zijn frustratie iets veel ernstigers schuilgaat. Wat hij denkt en doet, wordt steeds verontrustender.

De school vormt daarbij een interessant decor. Koubaa gebruikt het onderwijs niet uitsluitend om een maatschappelijk probleem aan te kaarten. De school is vooral een omgeving waarin machtsverhoudingen zichtbaar worden. Een leraar heeft gezag over zijn leerlingen, maar dat gezag is voortdurend kwetsbaar. De leerlingen kunnen hem belachelijk maken, uitdagen en vernederen. De vraag is wat er gebeurt wanneer iemand die zijn gezag kwijt is, dat verlies niet kan verdragen.

Daarom is het te eenvoudig om De leraar uitsluitend als een roman over het beroepsonderwijs of de multiculturele samenleving te lezen. Een recente bespreking benadrukte precies dat punt: de tragiek van de roman had zich volgens de recensent net zo goed in een andere werkomgeving kunnen afspelen.

Het echte onderwerp is de mens die zich vernederd voelt en vervolgens zijn eigen wrok tot een rechtvaardiging maakt.

Koubaa schrijft daarbij met een merkwaardige combinatie van humor en ongemak. De gedachten van De Kraai kunnen droog en absurd zijn, terwijl de situaties waarin hij terechtkomt steeds grimmiger worden. Die tegenstelling maakt het personage moeilijk om eenvoudig te plaatsen. Je kunt hem soms begrijpen zonder hem daarom te verontschuldigen.

Een belangrijk onderdeel van de roman is de manier waarop De Kraai zijn eigen gedrag rechtvaardigt. Hij ziet zichzelf niet als het monster dat de lezer langzaam begint te ontdekken. In zijn eigen redenering heeft hij vaak een reden, een aanleiding of zelfs een moreel argument. Dat maakt hem juist gevaarlijker. Het kwaad verschijnt hier niet als iets dat zichzelf als kwaad herkent, maar als iets dat zichzelf voortdurend van uitleg voorziet.

De roman krijgt daardoor een tweede laag rond de westerse moraal. De uitgever omschreef het boek als een verontrustende roman die de westerse moraal onderuithaalt. Dat is een ambitieuze inzet, maar Koubaa bereikt die niet door een theoretisch betoog. Hij laat de lezer vooral ervaren hoe gemakkelijk morele grenzen kunnen verschuiven wanneer iemand zichzelf steeds opnieuw gelijk geeft.

De vorm speelt daarin een grote rol. De roman telt 120 hoofdstukken. Die fragmentarische structuur zorgt ervoor dat het verhaal in korte bewegingen vooruitgaat en steeds meer stukjes van De Kraais wereld prijsgeeft. Volgens een bespreking verwijst die structuur naar Pasolini’s Salò of de 120 dagen van Sodom.

Daarnaast is er een tweede verhaallijn rond De Kraais verdwenen vader. Die geschiedenis geeft de roman een extra laag en werpt licht op de manier waarop De Kraai naar zichzelf en zijn verleden kijkt. Ze voorkomt dat het personage uitsluitend als een karikaturale boze leraar wordt neergezet.

Daar zit ook een van de sterkste aspecten van de roman. Koubaa probeert niet alleen te laten zien wat De Kraai doet, maar ook hoe iemand tot zo’n wereldbeeld kan komen. Tegelijkertijd weigert hij een eenvoudige psychologische verklaring te geven die alles zou verontschuldigen.

Niet alles in de roman is even overtuigend. De extreme wendingen kunnen de geloofwaardigheid onder druk zetten en sommige lezers zullen vinden dat de duistere kant van De Kraai te laat en te abrupt naar voren komt. Een bespreking in Boekenkrant vond zelfs dat de roman daardoor aan samenhang verloor en dat de gruwelijke laag onvoldoende organisch uit het eerdere verhaal voortkwam.

Dat is een terechte kanttekening. De eerste helft van De leraar kan worden gelezen als een scherpe, soms geestige roman over onderwijs, verzuring en maatschappelijke frustratie. Wanneer de roman vervolgens veel donkerder wordt, verandert ook de aard van het boek. Die omslag zal niet voor iedere lezer even vanzelfsprekend voelen.

Toch maakt juist die radicale keuze De leraar interessant. Koubaa wil de lezer niet comfortabel laten eindigen met het oordeel dat De Kraai simpelweg een slechte leraar is. Hij dwingt je verder te kijken naar wat zich achter zijn dagelijkse gedrag bevindt.