Wie wanhopig graag een vriend wil, loopt het gevaar diens loopjongen te worden. Dat is het eenvoudige maar wrange uitgangspunt van De loopjongen, de laatste korte roman die Gerrit Komrij tijdens zijn leven publiceerde. Arend Wieringa verlangt al vanaf zijn jeugd naar een vriend met wie hij gedachten en ideeën kan delen. Maar precies dat verlangen maakt hem kwetsbaar voor iemand die hem uiteindelijk niet als vriend, maar als middel gebruikt.
Komrij volgt Arend vanaf zijn jeugd in een provinciestad tot zijn studententijd in het Amsterdam van de jaren zestig. In het begin is hij een wat teruggetrokken, gevoelige jongen, opgegroeid bij zijn moeder, een dominee. Hij observeert de jongens van de ambachtsschool die letterlijk buiten zijn bereik lijken te staan en probeert te begrijpen wat vriendschap eigenlijk betekent. Hij wil nabijheid, maar geen afhankelijkheid. Een loopjongen wil hij nadrukkelijk niet zijn.
Wanneer Arend in Amsterdam terechtkomt, krijgt zijn verlangen naar verbondenheid een politieke uitweg. Hij wordt gegrepen door protestbijeenkomsten, idealisme en het idee dat persoonlijke belangen ondergeschikt moeten worden gemaakt aan een groter doel. In de figuur van Bob vindt hij eindelijk de vriend naar wie hij heeft gezocht. Alleen blijkt Bob minder eenvoudig dan Arend denkt.
Daarmee verandert de roman geleidelijk van een verhaal over vriendschap in een verhaal over illusie. Komrij is vooral geïnteresseerd in de aantrekkingskracht van ideeën voordat duidelijk wordt wat ze in de werkelijkheid betekenen. Arend wil geloven in de vriendschap met Bob, maar ook in de politieke idealen die hem steeds verder meeslepen. De twijfel wordt vertegenwoordigd door Samuel, een cynische figuur die Arends idealisme voortdurend relativeert. In de analyse van Carel Peeters krijgt Samuel zelfs de functie van een moderne Mefisto: hij probeert Arend te waarschuwen voor de werkelijkheid achter diens mooie ideeën.
Het sterke van de roman is dat Komrij Arend niet neerzet als een domme of naïeve jongen. Juist zijn behoefte aan betekenis maakt hem vatbaar. Hij wil ergens bij horen, wil geloven dat mensen elkaar kunnen vinden in een gemeenschappelijk ideaal en verlangt naar een wereld die groter is dan zijn eigen beperkte bestaan. Daardoor is zijn radicalisering niet alleen een politiek proces, maar ook een emotioneel proces.
Komrij schrijft bovendien met een merkwaardige mengeling van eenvoud en verfijning. Zijn verteller spreekt over Arend consequent op een bijna afstandelijke, kinderlijke manier: Arend loopt, kijkt, denkt, verlangt. Die ogenschijnlijk eenvoudige verteltoon staat haaks op de steeds donkerder werkelijkheid waarin hij terechtkomt. Het effect is vervreemdend. De lezer kijkt aanvankelijk bijna met Arend mee, maar begint geleidelijk te begrijpen dat zijn werkelijkheid niet meer overeenkomt met wat hij zelf denkt te zien.
Daar staat tegenover dat de roman niet overal dezelfde kracht heeft. Vooral het middendeel kan traag worden. Komrij besteedt veel aandacht aan gedachten, sfeer en situaties, terwijl de feitelijke handeling beperkt blijft. Dat werd ook door lezers en recensenten gesignaleerd. Een vroege bespreking vond dat de roman te weinig van Komrijs bekende scherpte en spot bevatte en uiteindelijk opvallend traditioneel blijft.
Daar staat tegenover dat de roman niet overal dezelfde kracht heeft.
Dat oordeel is begrijpelijk, zeker voor lezers die Komrij vooral kennen als dichter, polemist en gevreesd criticus. In De loopjongen is de satirische Komrij veel minder nadrukkelijk aanwezig. De taal is eerder beschouwend en soms poëtisch dan bijtend. Maar juist daardoor krijgt de ontgoocheling van Arend ruimte. De roman probeert hem niet belachelijk te maken. Komrij laat zien waarom iemand eerst in iets kan geloven voordat hij ontdekt dat hij zichzelf voor de gek heeft gehouden.
De ontknoping geeft het voorafgaande bovendien een andere betekenis. Wat Arend als vriendschap heeft ervaren, blijkt uiteindelijk vanuit een heel ander perspectief bekeken te moeten worden. Het addendum, waarin Arend inmiddels aan de universiteit werkt, geeft die laatste ontgoocheling nog een extra trap na: Bob blijkt al die tijd een infiltrant van de BVD te zijn geweest.
Daarmee wordt de titel dubbelzinnig. Arend wilde absoluut geen loopjongen worden, maar precies dat is wat hij uiteindelijk wordt: eerst in zijn persoonlijke verlangen naar vriendschap, vervolgens in dienst van een politiek ideaal en uiteindelijk zonder het te weten in dienst van iemand die hem heeft misleid.
De loopjongen is geen grote, uitbundige Komrij-roman. Daarvoor is het boek te compact en op sommige plaatsen te traag. Maar onder die betrekkelijk eenvoudige geschiedenis zit een herkenbaar Komrij-thema: het moment waarop een zorgvuldig opgebouwd geloof in iets moois botst met de werkelijkheid. Vriendschap, idealisme en politieke overtuiging blijken allemaal vatbaar voor zelfbedrog.
Het meest wrange is misschien dat Komrij Arend zijn illusies niet volledig afneemt. Want zonder het vermogen om in vriendschap, idealen of een betere wereld te geloven, blijft er weinig over. De loopjongen is daardoor niet alleen een roman over desillusie, maar ook over de merkwaardige noodzaak van illusies.
De zaak Alaska Sanders
Onvoltooid verleden
Een geschiedenis van België
Boudewijn
Schooljaren
Ola en de dingen
Beste Michele
Theater van de schoonheid
De duizelingwekkende jaren
Wunderland
Een beetje gek
Een kleine selectie van Librar. elk weekend in uw mailbox?
Geheimen van Rosewell Castle
De Griekse dochter
Geheimen van de zee
Schrijvers produceren boeken lezers maken literatuur
Het zoutpad
Na de val
Vuurland
De verbouwing
Een jaar in Babylon
Kussen door een rag van woorden
Overgave op commando
Reünie











































