De Maanden: oktober

Met Oktober levert Manon Uphoff een van de meest eigenzinnige bijdragen aan de reeks De maanden van uitgeverij Das Mag. Wat op het eerste gezicht een boek over een kalendermaand lijkt, groeit al snel uit tot een vrij associatief essay over verlies, verlangen, vrouwelijkheid, mythologie en de voortdurende aanwezigheid van de dood in het leven.

Oktober is voor Uphoff veel meer dan een maand tussen zomer en winter. Het is een overgangsgebied, een periode van neergang en verwachting, van afscheid en herinnering. De natuur trekt zich terug, dieren lijken onrustig te worden en de wereld maakt zich op voor de donkere maanden. Vanuit die gedachte ontvouwt zich een tekst die voortdurend nieuwe richtingen inslaat. Mythes, persoonlijke herinneringen, literatuur, kunst, seksualiteit en rouw worden met elkaar verbonden in een stroom van vragen, beelden en observaties.

Centraal staat onder meer de Griekse mythe van Demeter en Persephone, het verhaal van een moeder die haar ontvoerde dochter zoekt en uiteindelijk gedeeltelijk terugvindt. Voor Uphoff vormt deze mythe een sleutel tot het begrijpen van verlies en wederkeer, van sterven en opnieuw beginnen. De auteur onderzoekt hoe dergelijke verhalen blijven doorwerken in onze cultuur en waarom bepaalde beelden haar blijven achtervolgen.

Zoals in haar bekroonde roman Vallen is als vliegen toont Uphoff zich vooral een meester van de verbeelding. Haar essays bewegen zich niet volgens een strakke redenering, maar volgens associaties. Een stierengevecht leidt naar vragen over dierenleed, een oude vruchtbaarheidsgodin naar beschouwingen over seksualiteit, een verdwenen meisje naar de vraag of iemand nog bestaat wanneer niemand meer kijkt. Die voortdurende beweging geeft het boek een levendige en soms onvoorspelbare dynamiek.

De grootste kracht van Oktober schuilt echter in de taal. Uphoff schrijft met een dichterlijke intensiteit die zelfs de meest abstracte gedachten tastbaar maakt. Sommige passages hebben iets bezwerends. Vooral de lange opsomming van beelden rond de Eleusische mysteriën behoort tot de indrukwekkendste bladzijden van het boek. Vrouwen, kinderen, dieren, vuur, dood en verlangen verschijnen in een stroom van surrealistische beelden die doen denken aan de schilderijen van Jheronimus Bosch. Het is een passage die tegelijk fascineert en verontrust.

Niet alles in Oktober is even toegankelijk. De vrije vorm zorgt ervoor dat het boek soms fragmentarisch aanvoelt. De sprongen tussen onderwerpen kunnen onverwacht zijn en niet iedere gedachte wordt volledig uitgewerkt. Lezers die op zoek zijn naar een strak opgebouwd essay zullen zich af en toe verloren voelen in de veelheid aan associaties.

Toch past die vorm perfect bij het onderwerp. Rouw, herinnering en verlangen laten zich immers niet altijd ordenen volgens een logische structuur. Uphoff kiest bewust voor een schrijvende vorm die ruimte laat voor zijpaden, twijfels en onverwachte verbindingen. Wat aanvankelijk rommelig lijkt, blijkt vaak juist een uitdrukking van de rijkdom van haar denken.

Oktober is daardoor veel meer dan een boek over een maand. Het is een meditatie over leven en sterven, over wat verloren gaat en wat blijft terugkeren. Manon Uphoff schrijft met een zeldzame combinatie van intellectuele nieuwsgierigheid, emotionele eerlijkheid en stilistische kracht. Het resultaat is een essay dat zich moeilijk laat samenvatten, maar zeker de moeite waard is.