De man van Lebak

Met De man van Lebak schreef E. du Perron geen traditionele biografie van Multatuli. Het boek is eerder een gedreven reconstructie van de jonge Eduard Douwes Dekker, opgebouwd uit documenten, anekdoten en commentaar. Du Perron volgt hem vanaf zijn geboorte in 1820 tot en met de beruchte Lebak-affaire van 1856, die uiteindelijk de aanleiding zou vormen voor het ontstaan van Max Havelaar.

De belangstelling van du Perron voor Multatuli was diep persoonlijk. Hij bewonderde in hem precies datgene wat hij zelf als schrijver en essayist belangrijk vond: onafhankelijkheid, moed, individualisme en de weigering zich zonder meer aan te passen aan de verwachtingen van zijn omgeving. In De man van Lebak probeert hij daarom niet alleen te reconstrueren wat er is gebeurd, maar vooral te begrijpen wat voor mens Douwes Dekker was.

Dat blijkt al uit de manier waarop du Perron zijn materiaal behandelt. Hij verzamelt documenten en getuigenissen, maar laat de feiten voortdurend in gesprek gaan met zijn eigen interpretatie. Een belangrijk onderdeel van zijn onderzoek was een brief die Douwes Dekker aan gouverneur-generaal Duymaer van Twist had geschreven maar nooit verzonden. Volgens du Perron wierp die brief nieuw licht op de motieven van Douwes Dekker: het ging hem niet in de eerste plaats om zijn eigen positie, maar om zijn onvermogen om de situatie van de Javaanse bevolking te verbeteren.

De Lebak-affaire vormt het dramatische middelpunt van het boek. Douwes Dekker was als assistent-resident van Lebak geconfronteerd met misstanden en misbruik van macht. Zijn pogingen daartegen op te treden brachten hem in conflict met zijn superieuren en leidden uiteindelijk tot zijn vertrek uit de koloniale bestuursdienst. Voor du Perron is dit geen geïsoleerd incident, maar een beslissend moment in de ontwikkeling van de man die later als Multatuli zou schrijven.

Daarmee krijgt het boek een dubbele betekenis. Het gaat over de koloniale ambtenaar Eduard Douwes Dekker, maar tegelijkertijd over het ontstaan van de schrijver Multatuli. Du Perron ziet de Lebak-affaire als het moment waarop de maatschappelijke ervaring en de persoonlijkheid van Douwes Dekker zich beginnen te verbinden met zijn kunstenaarschap. Een latere beschouwing over het boek noemt precies die ontwikkeling een van de belangrijkste verdiensten ervan: de manier waarop du Perron het conflict van de ambtenaar uiteindelijk laat uitmonden in het schrijverschap van Multatuli.

Juist daardoor is De man van Lebak ook een soort dubbelportret. Du Perron schrijft over Multatuli, maar in zijn bewondering en identificatie wordt ook veel van du Perron zelf zichtbaar. Een studie over het boek spreekt dan ook van een dubbelportret van schrijver en onderwerp. Du Perron laat Multatuli bovendien zoveel mogelijk zelf aan het woord, waardoor zijn eigen interpretatie niet voortdurend tussen de lezer en zijn onderwerp komt te staan.

Dat betekent niet dat du Perron een afstandelijke biograaf is. Integendeel. Hij is een uitgesproken verdediger van Multatuli en neemt het nadrukkelijk op tegen schrijvers die hem volgens hem onrechtvaardig behandelen. Zijn houding is soms polemisch en fel. Kritiek op Multatuli raakt voor hem aan een principiële kwestie: de vraag of iemand die weigert zich aan te passen aan een verstarde bureaucratische of maatschappelijke orde, daarvoor veroordeeld moet worden.

Daarin ligt ook een duidelijke overeenkomst met du Perrons eigen ideeën over de ‘vent’. De persoonlijkheid van de schrijver staat voor hem centraal. Multatuli is voor du Perron interessant omdat zijn werk niet los te maken is van de mens die het schreef. Zijn leven, zijn temperament, zijn conflicten en zijn weigering zich te onderwerpen vormen samen de voedingsbodem van zijn literatuur.

Toch is De man van Lebak geen kritiekloze verheerlijking. Du Perron probeert zijn bewondering te onderbouwen met onderzoek. Het boek ontstond na grondige naspeuringen en werd geschreven in Nederlands-Indië, waar du Perron in 1937 onder meer naar Rangkasbetoeng reisde, de plaats die zo nauw verbonden is met de Lebak-affaire. Het werk verscheen in november 1937.

De snelheid waarmee het boek tot stand kwam is achteraf opmerkelijk. Du Perron schreef het in ongeveer een maand. De latere editeurs van zijn verzameld werk merkten op dat dit in enkele onnauwkeurigheden in de citaten zichtbaar is, maar zij benadrukken tegelijkertijd de spanning, gedrevenheid en het temperament waarmee het boek geschreven werd. Zij zagen het bovendien als meer dan een compilatie van bronnen: als een persoonlijke ontmoeting tussen du Perron en Multatuli.

Voor de hedendaagse lezer is juist die combinatie van onderzoek en persoonlijke betrokkenheid interessant. Wie een volledig objectieve moderne biografie verwacht, zal het boek soms polemisch vinden. Du Perron heeft duidelijk een oordeel en dat oordeel is niet verborgen. Maar daardoor krijgt de tekst ook een bijzondere levendigheid. Hij schrijft niet over Multatuli als een afgesloten historisch personage, maar alsof de kwestie nog steeds op het spel staat.

De grootste kracht van De man van Lebak is uiteindelijk dat du Perron de historische documenten niet als dood materiaal behandelt. Hij probeert er een mens uit tevoorschijn te halen: een intelligente, temperamentvolle en moeilijke man die zich niet kon verenigen met het systeem waarvan hij deel uitmaakte. De Lebak-affaire wordt zo meer dan een koloniale bestuurskwestie. Ze wordt het beslissende conflict waaruit een schrijver geboren wordt.

Tegelijkertijd heeft het boek onvermijdelijk de beperkingen van zijn tijd. Du Perron schrijft vanuit een sterke identificatie met Multatuli en vanuit zijn eigen opvattingen over individualisme en persoonlijkheid. Zijn perspectief is daardoor uitgesproken. Maar juist dat maakt De man van Lebak meer dan een historische studie. Het is een boek waarin een schrijver een andere schrijver probeert te begrijpen en daarbij onvermijdelijk ook iets van zichzelf blootlegt.

De man van Lebak is daarmee een belangrijk boek voor wie Multatuli wil begrijpen, maar ook voor wie geïnteresseerd is in E. du Perron zelf. Het laat zien hoe diep zijn bewondering voor Multatuli ging en hoezeer hij diens strijd tegen burgerlijkheid, bureaucratie en geestelijke onderwerping als een voortzetting van zijn eigen literaire overtuigingen beschouwde.