De meeste mensen deugen

Weinig non-fictieboeken hebben de afgelopen jaren zoveel discussie uitgelokt als De meeste mensen deugen. Rutger Bregman vertrekt van een eenvoudige maar provocerende stelling: wat als de mens van nature niet egoïstisch en gewelddadig is, maar juist geneigd is tot samenwerking, vertrouwen en behulpzaamheid? Met die vraag gaat hij frontaal in tegen een lange traditie van denkers, wetenschappers en politici die uitgaan van het tegenovergestelde.

Bregman onderzoekt een reeks beroemde historische gebeurtenissen, psychologische experimenten en maatschappelijke overtuigingen die ons beeld van de mens hebben gevormd. Daarbij richt hij zijn pijlen onder meer op het beruchte Stanford Prison Experiment, op gangbare interpretaties van de roman Lord of the Flies en op de gedachte dat beschaving slechts een dun laagje vernis is dat bij tegenslag onmiddellijk afbrokkelt. Volgens Bregman zijn veel van die verhalen onvolledig, verkeerd geïnterpreteerd of zelfs ronduit fout.

Een van de grootste kwaliteiten van het boek is de aanstekelijke manier waarop de auteur complexe ideeën toegankelijk maakt. Bregman schrijft helder, vlot en met zichtbaar enthousiasme. Historische voorbeelden, wetenschappelijke inzichten en journalistieke reportages worden moeiteloos met elkaar verweven. Daardoor leest het boek soms bijna als een detectiveverhaal waarin hardnekkige mythes één voor één worden ontmanteld.

De centrale boodschap is verfrissend. In een tijd waarin nieuwsmedia vooral aandacht besteden aan conflicten, misdaad en maatschappelijke spanningen, wijst Bregman op talloze voorbeelden van samenwerking en solidariteit. Rampen blijken vaak niet tot chaos te leiden, maar juist tot meer onderlinge hulp. Mensen blijken in veel gevallen beter, socialer en betrouwbaarder dan algemeen wordt aangenomen.

Toch roept het boek ook vragen op. Bregmans enthousiasme voor zijn stelling zorgt er soms voor dat hij doorslaat naar de andere kant. Waar eerdere denkers de mens misschien te pessimistisch beoordeelden, lijkt hij hem af en toe juist te optimistisch voor te stellen. Niet alle voorbeelden overtuigen even sterk en sommige critici hebben erop gewezen dat de auteur tegenargumenten soms sneller terzijde schuift dan nodig is.

Daarnaast blijft de vraag bestaan of menselijke goedheid werkelijk zo universeel is als het boek suggereert. De geschiedenis levert immers niet alleen voorbeelden van samenwerking op, maar ook van oorlog, onderdrukking en geweld. Bregman erkent die realiteit wel, maar zijn nadruk ligt duidelijk op de positieve uitzonderingen.

Dat neemt niet weg dat De meeste mensen deugen een belangrijk en invloedrijk boek is. Het dwingt de lezer om vanzelfsprekende aannames opnieuw te onderzoeken en biedt een alternatief voor het vaak cynische mensbeeld dat veel maatschappelijke discussies domineert. Zelfs wie niet alle conclusies van de auteur deelt, zal moeilijk ontkennen dat hij een fascinerend en goed onderbouwd betoog presenteert.

De kracht van het boek schuilt uiteindelijk niet in het definitief bewijzen dat de mens goed is, maar in het stellen van een fundamentele vraag: welk mensbeeld kiezen we als uitgangspunt voor onze samenleving? Volgens Bregman heeft dat antwoord verstrekkende gevolgen voor onderwijs, politiek, economie en de manier waarop we met elkaar omgaan.

De meeste mensen deugen is een ambitieus, optimistisch en vaak overtuigend boek dat een broodnodig tegengewicht biedt aan het alledaagse pessimisme. Soms is het betoog iets te enthousiast voor zijn eigen gelijk, maar juist die bevlogenheid maakt het tot een van de meest besproken Nederlandstalige non-fictieboeken van de afgelopen jaren.