Een foto lijkt op het eerste gezicht een afgesloten verhaal: wat erop staat, is zichtbaar en dus lijkt er weinig meer te ontdekken. Maarten Asscher draait dat uitgangspunt in De meteoriet en het middagdutje volledig om. Hij gebruikt vijftig zwart-witfoto’s als vertrekpunt voor korte essays waarin achter een ogenschijnlijk eenvoudig beeld telkens een onverwachte geschiedenis schuilgaat.
De opzet is eenvoudig maar effectief. Iedere foto krijgt een eigen essay van ongeveer achthonderd woorden. Asscher kijkt niet alleen naar wat er op de foto te zien is, maar vooral naar wat er niet te zien is. Wie waren de mensen op het beeld? Wat gebeurde er vóór of na het moment waarop de sluiter werd ingedrukt? Welke historische gebeurtenissen, persoonlijke herinneringen of toevallige verbanden kunnen achter een beeld verborgen zitten?
Daarmee treedt Asscher bewust in het spoor van Rudy Kousbroek, die met zijn zogenaamde ‘fotosyntheses’ eveneens vanuit foto’s onverwachte gedachten en verhalen ontwikkelde. Maar Asscher maakt er geen imitatie van. Hij gebruikt het procedé als uitgangspunt voor een eigen verzameling observaties, historische reconstructies en associaties.
Het aantrekkelijke van de bundel is dat Asscher de lezer leert om langer naar een foto te kijken. Een Japanse rotstuin, een neerstortende jachtbommenwerper, mijnwerkers in een liftkooi of een verdwenen watertoren lijken aanvankelijk onderwerpen die weinig met elkaar gemeen hebben. Toch weet Asscher ze via zijn essays met elkaar te verbinden.
Die verbanden ontstaan niet altijd op de meest voor de hand liggende manier. Een foto kan hem naar een historische gebeurtenis leiden, die vervolgens weer een herinnering, een literair werk of een technisch detail oproept. Het plezier zit daarom niet uitsluitend in de informatie die hij aandraagt, maar ook in de route die hij aflegt om ergens uit te komen.
Asscher is daarbij duidelijk een essayist in de klassieke betekenis van het woord: iemand die probeert, onderzoekt en verbanden legt zonder te doen alsof er maar één mogelijke interpretatie bestaat. De foto is het vaste vertrekpunt, maar het essay mag vervolgens zijn eigen richting kiezen.
Dat levert een merkwaardige combinatie op van geschiedenis en persoonlijke verwondering. De bundel heeft een historische dimensie, maar is geen geschiedenisboek. De feiten zijn belangrijk omdat ze de beelden een context geven, terwijl Asscher tegelijkertijd geïnteresseerd blijft in het menselijke detail.
De titel De meteoriet en het middagdutje vat die werkwijze eigenlijk goed samen. Een meteoriet en een middagdutje lijken niets met elkaar te maken te hebben. Juist dat soort onverwachte combinaties vormt de kern van Asschers methode. Hij zoekt niet naar de meest logische verbinding, maar naar de meest interessante verbinding.
Daarin zit ook een zekere lichtheid. De essays zijn niet bedoeld om een sluitende theorie over fotografie te ontwikkelen. Asscher schrijft met zichtbaar plezier over wat hij tegenkomt. Zijn nieuwsgierigheid is belangrijker dan een vooraf vastgesteld systeem.
De essays zijn niet bedoeld om een sluitende theorie over fotografie te ontwikkelen.
Toch is het boek meer dan een verzameling aardige weetjes. Onder de speelse vorm ligt een serieus idee over fotografie: een foto legt een moment vast, maar verklaart dat moment niet. Het beeld bewaart iets en verbergt tegelijkertijd bijna alles. De context ontbreekt, de voorgeschiedenis ontbreekt en wat er daarna gebeurde blijft meestal buiten beeld.
Precies daardoor kan een foto zoveel vragen oproepen. De kijker vult automatisch ontbrekende informatie aan. Asscher maakt van die menselijke neiging geen probleem, maar juist het onderwerp van zijn essays. Hij laat zien hoeveel verhalen één enkel beeld kan voortbrengen.
Dat maakt De meteoriet en het middagdutje ook tot een boek over kijken. Niet alleen over fotografie, maar over aandacht. Wie langer kijkt, ziet meer. En wie vervolgens gaat lezen, blijkt soms een compleet andere wereld achter een ogenschijnlijk onbeduidend detail te ontdekken.
De vergelijking met Kousbroek is onvermijdelijk, maar ook veelzeggend. Kousbroek was een belangrijke inspiratiebron voor Asscher, en de bundel is nadrukkelijk in de traditie van diens fotosyntheses geplaatst. Tegelijkertijd wordt Asschers eigen stem gaandeweg duidelijker: minder polemisch dan Kousbroek, maar sterk gericht op historische curiositeit, literatuur en de betekenis die mensen aan beelden geven.
Een mogelijk bezwaar is dat de methode vooral werkt voor lezers die plezier beleven aan associatief denken. Wie van essays een strakke argumentatie of een duidelijk afgebakend onderwerp verwacht, kan de sprongen tussen onderwerpen soms te willekeurig vinden. De bundel vraagt om een andere leeswijze: niet vooruit willen weten waar het verhaal naartoe gaat, maar meegaan met de nieuwsgierigheid van de schrijver.
Ook de foto’s zelf zijn essentieel. Het boek is geen essaybundel waarbij de illustraties slechts decoratie vormen. Foto en tekst zijn op elkaar aangewezen. De tekst maakt de foto rijker, terwijl de foto het essay zijn concrete aanleiding geeft. Een lezer die de afbeeldingen slechts vluchtig bekijkt, mist daarom een deel van het concept.
De vormgeving lijkt overigens niet helemaal probleemloos te zijn. Een lezer merkte op dat de teksten uitnodigen om de foto’s uitgebreid te bekijken, maar dat de kwaliteit van de fotoafdrukken volgens hem beter had gekund. Dat is bij een boek dat zo nadrukkelijk om fotografie draait een relevante kanttekening.
Spel
Theodoros
Lucebert – Biografie
Korea, de vergeten oorlog
Zuiver
Het meisjeseiland
Grondstoffen
Johnny Coconut
Jeruzalem trilogie
Boudewijn
Onvoltooid verleden
Een kleine selectie van Librar. elk weekend in uw mailbox?
Nacht in Parijs
Studio Ego
Wat zegt de etiquette?
De wilde stilte
Culturele zelfhypnose?
Vrede in tijden van oorlog
Kort geluk
Laatste lente aan de Seine
Volle dagen
Wildevrouw
Duitse dagdromen over het keizerrijk
Ik was getrouwd met een communist





































