De muur

Sommige boeken lijken op het eerste gezicht nauwelijks een verhaal te bevatten. Er gebeurt weinig. De personages leiden een gewoon bestaan. De gebeurtenissen zijn beperkt tot een kantoor, een raam, een plein en een bakstenen muur. Toch slagen zulke boeken er soms in om iets wezenlijks bloot te leggen over het menselijk bestaan. De muur van Jos Vandeloo behoort tot die categorie.

De jonge Riemans begint als magazijnbediende bij een groothandel in kantoorbehoeften. Hij neemt de plaats in van de oude Govaerts, die na jarenlang dienstverband met pensioen gaat. Govaerts heeft zijn werkdagen doorgebracht voor een raam dat uitkijkt op niets anders dan een bakstenen muur. Die muur is voor hem meer geworden dan een decorstuk. Hij heeft hem jarenlang bekeken, bestudeerd en uiteindelijk bijna als een vriend beschouwd. Zijn waarschuwing aan de jonge opvolger klinkt aanvankelijk absurd. Op een dag, zegt hij, zal je willen weten hoeveel stenen er in die muur zitten. Het zijn er duizendvijfennegentig.

Riemans lacht om de eigenaardigheden van de oude man. Hij ontdekt een tweede raam dat uitzicht biedt op een pleintje en verplaatst zijn bureau. Het leven lijkt zich onmiddellijk te openen. Er is licht, beweging en vooral een meisje met wie hij oogcontact maakt. De liefde dient zich aan en de muur lijkt voorgoed uit zijn leven verdwenen.

Maar Vandeloo heeft geen romantische novelle geschreven. De muur blijft aanwezig als symbool, als dreiging en als onvermijdelijke werkelijkheid. Want wat aanvankelijk een concreet voorwerp lijkt, groeit uit tot een beeld van vervreemding, routine en menselijke eenzaamheid.

Het indrukwekkende aan deze novelle is de eenvoud waarmee Vandeloo grote thema’s benadert. Hij heeft geen behoefte aan ingewikkelde constructies of filosofische beschouwingen. De muur spreekt voor zichzelf. Iedereen kent momenten waarop het leven zich vernauwt tot herhaling. Werkdagen die op elkaar lijken. Gewoonten die langzaam een gevangenis worden. Het gevoel dat de horizon kleiner wordt zonder dat men precies weet wanneer dat proces begonnen is.

De oude Govaerts heeft zich met die werkelijkheid verzoend. Riemans verzet zich er aanvankelijk tegen. Tussen beide mannen ontvouwt zich een bijna allegorische tegenstelling tussen jeugd en ouderdom, tussen verwachting en berusting. Toch suggereert Vandeloo dat geen van beide houdingen definitief is. De mens kan de muur tijdelijk vergeten, maar hij ontsnapt er nooit helemaal aan.

De kracht van De muur ligt ook in de sobere stijl. Vandeloo schrijft helder en zonder overbodige versiering. Achter die eenvoud schuilt echter een grote precisie. Elk detail lijkt zorgvuldig gekozen. Het kantoor, het raam, de stenen, het plein: het zijn tastbare elementen die tegelijk een symbolische lading dragen. Daardoor leest het verhaal zowel als realistische vertelling als existentiële parabel.

Wat het boek bijzonder maakt, is dat het meer vragen oproept dan antwoorden geeft. Is de muur een beeld van het arbeidsleven? Van de sleur? Van de grenzen die ieder mens vroeg of laat tegenkomt? Of is hij uiteindelijk een confrontatie met de tijd zelf, die langzaam maar onverbiddelijk iedere illusie afbreekt? Vandeloo laat die interpretaties open.

Voor hedendaagse lezers heeft De muur nauwelijks aan actualiteit verloren. Integendeel. In een tijd waarin velen hun dagen doorbrengen achter schermen, in kantoren of in digitale routines, krijgt het verhaal zelfs een nieuwe betekenis. De bakstenen muur van Govaerts heeft misschien plaatsgemaakt voor andere vormen van afscherming, maar het gevoel dat erachter schuilgaat is nog steeds herkenbaar.

De muur is een korte roman die veel verder reikt dan zijn bescheiden omvang doet vermoeden. Jos Vandeloo toont hoe een eenvoudig gegeven kan uitgroeien tot een indringende beschouwing over arbeid, eenzaamheid, verlangen en de hardnekkige aanwezigheid van grenzen in het menselijk leven. Het resultaat is een verhaal dat lang na de laatste bladzijde blijft nazingen in het hoofd van de lezer.