De ongenaakbare Bolkestein

Frits Bolkestein was een politicus die zich moeilijk in een politiek hokje liet plaatsen. Als VVD-leider in de jaren negentig drukte hij een duidelijk stempel op het debat over immigratie, integratie, Europa en ontwikkelingssamenwerking. Dik Verkuil probeert in De ongenaakbare Bolkestein niet alleen die politieke betekenis te reconstrueren, maar vooral te verklaren hoe de man achter de publieke figuur is gevormd. Het resultaat is een omvangrijke biografie van 672 pagina’s, gebaseerd op archiefonderzoek, tientallen gesprekken en inzage in het privéarchief van Bolkestein.

Verkuil begint ruim vóór de politieke carrière. Bolkestein groeide op in een vooraanstaand Amsterdams milieu, studeerde in Nederland en de Verenigde Staten en werkte jarenlang bij Shell. Pas op latere leeftijd koos hij voor de politiek. Die voorgeschiedenis is belangrijk, omdat ze veel verklaart van zijn houding tegenover politiek en publieke verantwoordelijkheid. Hij was geen beroepspoliticus die zijn hele leven binnen de partijpolitiek had doorgebracht, maar iemand die vanuit een internationale en intellectuele achtergrond de politiek binnenstapte.

Juist de persoonlijke kant vormt een van de interessantste aspecten van het boek. Verkuil probeert voorbij de bekende publieke Bolkestein te komen: de erudiete, soms afstandelijke debater die zijn argumenten graag scherp formuleerde. Uit de gesprekken en het privéarchief ontstaat een minder eendimensionaal beeld. De biografie besteedt aandacht aan zijn intellectuele nieuwsgierigheid, maar ook aan zijn sociale afstandelijkheid, onzekerheden en moeite met menselijke relaties. NRC wees eveneens op Verkuils geslaagde zoektocht naar de ‘eenzame kant’ van Bolkestein.

Daarmee krijgt ook de titel De ongenaakbare Bolkestein meer betekenis. Het gaat niet alleen om iemand die politiek moeilijk benaderbaar was, maar om een persoonlijkheid die zich ook privé vaak op enige afstand van anderen hield. De Volkskrant beschreef hem naar aanleiding van de biografie als erudiet, verlegen en geslepen. Die combinatie maakt hem juist interessant als biografisch onderwerp: Verkuil probeert de tegenstrijdigheden niet glad te strijken.

Het politieke gedeelte van de biografie is vanzelfsprekend omvangrijk. Verkuil reconstrueert Bolkesteins opkomst binnen de VVD, zijn periode als staatssecretaris en minister van Defensie en vooral zijn jaren als partijleider. Daarbij komen de thema’s aan bod waarmee hij zijn politieke reputatie vestigde. Zijn kritiek op de multiculturele samenleving en zijn scepsis tegenover verdere Europese integratie plaatsten hem geregeld tegenover zijn eigen politieke omgeving. De biografie laat zien hoe hij vanuit de gevestigde politiek onderwerpen aansneed die later een veel grotere rol zouden spelen in het Nederlandse debat.

Een van de interessantste vragen die Verkuil opwerpt, is daarom die naar Bolkesteins politieke nalatenschap. Was hij een vroege waarschuwer die probeerde de gevestigde politiek bij te sturen, of heeft hij juist de weg voorbereid voor politici als Pim Fortuyn en Geert Wilders? De uitgever formuleert die tegenstelling expliciet. Verkuil geeft de lezer materiaal om beide interpretaties te onderzoeken, in plaats van Bolkestein eenvoudig als voorloper van het latere populisme te presenteren.

Verkuil heeft duidelijk zeer veel materiaal verzameld en wil daarvan ook veel laten zien. Dat levert een gedetailleerd portret op, maar 672 pagina’s vragen wel wat van de lezer. Een andere bespreking vond dat het boek wellicht bondiger had gekund, terwijl juist de uitgebreide details en grote hoeveelheid bronnen als belangrijke kwaliteiten werden genoemd.

Ook stilistisch is er ruimte voor kritiek. Verkuil schrijft journalistiek en meestal helder, maar de hoeveelheid materiaal zorgt soms voor lange uitweidingen en passages waarin de politieke reconstructie wat minder strak wordt. Een lezer wees bovendien op lange zinnen waarin het door veelvuldig gebruik van ‘hij’ en ‘hem’ niet altijd onmiddellijk duidelijk is naar wie wordt verwezen. Daar staat tegenover dat Verkuil volgens meerdere recensenten juist goed schrijft en veel smeuïge details weet te verwerken zonder van zijn onderwerp een karikatuur te maken.

De rijkdom aan bronnen is indrukwekkend. Naast archiefmateriaal voerde Verkuil tientallen gesprekken met Bolkestein en mensen uit diens omgeving en kreeg hij toegang tot diens privéarchief. Dat maakt het mogelijk om niet alleen de bekende politieke geschiedenis opnieuw te vertellen, maar ook minder zichtbare aspecten van zijn leven te reconstrueren.

De ongenaakbare Bolkestein is daardoor meer geworden dan een politieke levensbeschrijving. Het boek probeert te begrijpen hoe een intellectueel met een uitgesproken karakter uitgroeide tot een van de bepalende politici van zijn generatie. Vooral wanneer Verkuil de publieke en de private Bolkestein naast elkaar zet, wordt de biografie interessant. De man die in het parlement en in de media zo zelfverzekerd kon overkomen, blijkt tegelijkertijd veel complexer en minder onaantastbaar dan zijn publieke imago deed vermoeden.

De biografie is omvangrijk en had op sommige plaatsen compacter gekund, maar juist de combinatie van politieke geschiedenis, persoonlijke reconstructie en overvloedig bronnenmateriaal maakt De ongenaakbare Bolkestein tot een waardevol portret van een politicus die het Nederlandse debat blijvend heeft beïnvloed. Het boek probeert Bolkestein niet te vereren of te veroordelen, maar hem te begrijpen. Dat is uiteindelijk de sterkste kwaliteit van deze biografie.