De onweerstaanbare bastaard

In De onweerstaanbare bastaard keert Conny Braam terug naar IJmuiden, de plaats die ook centraal stond in De woede van Abraham. Ditmaal verplaatst ze het verhaal naar de Eerste Wereldoorlog, wanneer Nederland neutraal is maar de internationale oorlog tot diep in het vissersdorp doordringt. Op zee voeren Engelse pantserkruisers en Duitse onderzeeërs een meedogenloze strijd, terwijl in IJmuiden handelaren, reders en gelukszoekers proberen zoveel mogelijk aan de oorlog te verdienen.

Centraal staat de familie Boerhaave-Abraham. Lena woont naast het kerkhof en ziet haar zoon Nico daar de slachtoffers begraven die op zee omkomen. Haar dochter Klara drijft een kroeg, terwijl haar favoriete zoon Bart Boerhaave zich ontwikkelt tot een succesvolle reder. De oorlog biedt hem ongekende mogelijkheden om rijk te worden. Maar achter die rijkdom schuilen hebzucht, oplichting en morele grenzen die steeds verder worden opgerekt.

Daarmee laat Braam zien hoe een oorlog niet alleen wordt uitgevochten door soldaten. Ook mensen die officieel buiten het conflict staan, worden erdoor meegesleurd. IJmuiden wordt een plaats waar oorlog en handel voortdurend met elkaar botsen. De kostbare vis wordt inzet van een strijd tussen buitenlandse vertegenwoordigers, terwijl reders en vishandelaren proberen te profiteren van de uitzonderlijke omstandigheden.

Tegelijkertijd verandert het dorp door de komst van honderden deserteurs en dienstweigeraars. Zij zoeken in het neutrale Nederland een toevlucht, maar hun aanwezigheid verhoogt de spanningen. Het vissersdorp wordt daardoor een soort grensgebied waarin verschillende belangen, nationaliteiten en opvattingen over de oorlog elkaar treffen.

De familie vormt de menselijke kern van het verhaal. Lena ziet hoe haar eens zo hechte gezin langzaam uit elkaar valt. Vooral de ontwikkeling van Bart is pijnlijk. Zijn ondernemingszin en charme maken hem succesvol, maar zijn verlangen naar rijkdom brengt hem steeds verder van de waarden van zijn moeder en familie vandaan. De titel krijgt daardoor een ironische lading: de ‘onweerstaanbare bastaard’ is niet alleen een aantrekkelijke of charismatische figuur, maar iemand wiens gedrag steeds moeilijker te rechtvaardigen valt.

Braam heeft duidelijk oog voor de maatschappelijke werkelijkheid achter historische gebeurtenissen. De oorlog wordt niet alleen beschreven vanuit de grote internationale ontwikkelingen, maar vooral vanuit de gevolgen voor een gemeenschap. De haven, de visserij, de kroeg en het kerkhof worden plaatsen waar de oorlog dagelijks voelbaar wordt.

Dat maakt de roman overtuigend als historische familieroman. Braam gebruikt de geschiedenis niet als achtergronddecor waartegen toevallig een familieverhaal wordt verteld. De historische omstandigheden bepalen juist de keuzes die de personages maken. De oorlog creëert kansen, maar ook verlies en morele dilemma’s.

Ook de tegenstelling tussen geld en menselijke waardigheid loopt door het verhaal. Voor sommigen betekent de oorlog vooral gevaar en verlies; voor anderen is hij een uitzonderlijke zakelijke kans. Braam laat zien hoe gemakkelijk morele grenzen kunnen verschuiven wanneer omstandigheden het mogelijk maken om rijk te worden.