De overtreder

Met De overtreder debuteerde Marente de Moor in 2007 als romanschrijfster. De roman is sterk verbonden met haar eigen jaren in Rusland en draait om Vitali Kirillov, een voormalige Russische militair die wordt geconfronteerd met een vluchteling die hij jaren eerder aan de grens heeft zien verdwijnen. Acht jaar na die gebeurtenis besluit hij hem op te sporen. De zoektocht brengt hem uiteindelijk naar Amsterdam, waar hij terechtkomt in een wereld van Russische emigranten, krakers en andere buitenstaanders.

De roman begint in 1985, wanneer Kirillov als korporaal getuige is van een opmerkelijke vlucht uit de Sovjet-Unie. Een ondergeschikte steekt de grens over en verdwijnt in de bossen. Het is een gebeurtenis die hem blijft bezighouden. Wanneer de Sovjet-Unie acht jaar later niet meer bestaat, krijgt zijn zoektocht een andere betekenis: het verleden dat hem achtervolgt, behoort inmiddels tot een verdwenen wereld.

Dat tijdsverschil is een van de interessante aspecten van het boek. De val van de Sovjet-Unie vormt geen spectaculair historisch decor, maar werkt vooral door in het leven van de personages. Kirillov probeert iets uit zijn verleden terug te vinden, terwijl de wereld waarin dat verleden plaatsvond ondertussen verdwenen is.

In Amsterdam komt hij terecht in een merkwaardige Russische gemeenschap. De stad wordt door de Moor niet als een vertrouwde Nederlandse omgeving beschreven, maar als een plaats waarin vluchtelingen en emigranten hun eigen wereld hebben opgebouwd. Kirillov raakt er verstrikt in een milieu van illegalen, drinkers, kunstenaars en mensen die zelf nauwelijks ergens thuis lijken te horen.

Daarmee wordt De overtreder ook een roman over ontheemding. De personages bevinden zich letterlijk of figuurlijk tussen twee werelden. Kirillov is afkomstig uit een verdwenen Sovjet-Unie en probeert zich in het nieuwe Rusland en vervolgens in Nederland te oriënteren. De Russische emigranten in Amsterdam hebben hun eigen redenen om hun land te verlaten, maar ook zij dragen hun verleden met zich mee.

De Moor heeft een goed gevoel voor de eigenaardigheden van dit milieu. Ze maakt haar personages niet tot louter slachtoffers van politieke omstandigheden. Ze zijn vaak grillig, onaangepast, soms komisch en soms onaangenaam. Daardoor krijgt de roman een zekere rauwheid. Amsterdam wordt geen romantisch toevluchtsoord, maar een plek waar mensen opnieuw proberen te beginnen zonder hun oude leven zomaar van zich af te kunnen schudden.

De zoektocht naar de vluchteling geeft het verhaal een duidelijke spanningslijn. Kirillov heeft een concreet doel, maar gaandeweg wordt duidelijk dat hij misschien niet alleen op zoek is naar iemand anders. Zijn zoektocht dwingt hem ook na te denken over zijn eigen verleden en over de betekenis van de grens die hij ooit bewaakte.

De titel De overtreder verwijst daardoor niet uitsluitend naar degene die ooit de grens overstak. Het begrip krijgt een bredere betekenis. Wie bepaalt eigenlijk wanneer iemand een grens overschrijdt? En wat gebeurt er met de betekenis van zo’n overtreding wanneer het politieke systeem dat de grens bewaakte niet meer bestaat?

Een van de sterkste eigenschappen van de roman is de kennis van de Russische werkelijkheid die erachter schuilgaat. De Moor woonde jarenlang in Rusland en werkte er als journalist. Haar eigen ervaringen vormen een belangrijke achtergrond voor haar schrijverschap en geven de roman een overtuigende atmosfeer.

De stijl is direct en vitaal. De Moor schrijft zonder de personages voortdurend psychologisch uit te leggen. Veel wordt zichtbaar door hun gedrag, gesprekken en de omgeving waarin ze zich bevinden. Daardoor blijft er ruimte voor interpretatie. Tegelijkertijd heeft de roman iets onrustigs: de lezer krijgt voortdurend het gevoel dat onder het alledaagse leven iets niet helemaal klopt.

Een lichte kritiek is dat de grote hoeveelheid personages en de soms chaotische omgeving ervoor kunnen zorgen dat de verhaallijn niet altijd even strak aanvoelt. De kracht van het boek ligt eerder in de sfeer en de personages dan in een zorgvuldig georkestreerde plot. Wie vooral een klassieke zoektocht met een helder opgebouwd mysterie verwacht, zal daar misschien minder houvast aan hebben.

Toch is juist die onvoorspelbaarheid passend bij de wereld die de Moor beschrijft. De personages leven in een periode waarin oude zekerheden zijn verdwenen en nieuwe nog niet bestaan. De roman probeert die onzekerheid niet glad te strijken.