De rechtvaardigen

Met De rechtvaardigen richt Jan Brokken zijn aandacht op een van de meest opmerkelijke, maar lang onderbelichte reddingsoperaties uit de Tweede Wereldoorlog. Het boek vertelt het waargebeurde verhaal van een groep diplomaten, ambtenaren en hulpverleners die duizenden Joden hielpen ontsnappen aan de Holocaust. Het resultaat is een meeslepende combinatie van geschiedenis, biografie en literaire non-fictie.

Centraal staat de Nederlandse consul Jan Zwartendijk, die in 1940 vanuit Kaunas, de toenmalige hoofdstad van Litouwen, visa verstrekte waarmee Joodse vluchtelingen een uitweg vonden uit het door oorlog bedreigde Europa. Zijn inspanningen sloten aan bij die van de Japanse diplomaat Chiune Sugihara, die transitvisa uitreikte en zo een cruciale schakel werd in een reddingsoperatie die duizenden levens zou sparen.

Brokken beperkt zich niet tot één heldenverhaal. Hij laat zien hoe een netwerk van moedige mensen, vaak tegen de regels en instructies van hun overheden in, het verschil maakte tussen leven en dood. Daardoor ontstaat een breed en genuanceerd beeld van een periode waarin morele keuzes zelden eenvoudig waren. De titel verwijst niet toevallig naar de “Rechtvaardigen onder de Volkeren”, de eretitel die wordt toegekend aan niet-Joden die tijdens de oorlog Joden hebben gered.

Zoals steeds in zijn werk blinkt Brokken uit in het verbinden van historische feiten met menselijke verhalen. Hij baseert zich op uitgebreid onderzoek, maar schrijft met de soepelheid van een romancier. Daardoor komen de betrokken personen tot leven als mensen van vlees en bloed, met twijfels, angsten en overtuigingen. Hun moed wordt niet voorgesteld als iets vanzelfsprekends, maar als het resultaat van keuzes die ook anders hadden kunnen uitvallen.

Een van de sterkste aspecten van het boek is de aandacht voor de Baltische regio, een gebied dat Brokken eerder al verkende in Baltische zielen. Opnieuw toont hij zich een uitstekende gids in een deel van Europa dat voor veel West-Europese lezers relatief onbekend is. De politieke spanningen, de Sovjetbezetting, de Duitse invasie en de lotgevallen van de Joodse gemeenschap worden helder en toegankelijk uitgelegd.

Tegelijk is De rechtvaardigen meer dan een historisch verslag. Het boek stelt impliciet de vraag wat moed eigenlijk betekent. Niet de grote militaire leiders of politieke figuren staan centraal, maar gewone mensen die op beslissende momenten weigerden weg te kijken. Juist daardoor krijgt het verhaal een actuele betekenis die verder reikt dan de Tweede Wereldoorlog.

Af en toe dreigt de veelheid aan namen, routes en historische achtergronden de vaart uit het verhaal te halen. Brokken wil recht doen aan alle betrokkenen en dat leidt soms tot een overvloed aan informatie. Toch blijft de rode draad voldoende sterk om de aandacht vast te houden.

Met De rechtvaardigen schreef Jan Brokken een indrukwekkend eerbetoon aan mensen die in uitzonderlijke omstandigheden het juiste probeerden te doen. Net als in De vergelding toont hij hoe individuele keuzes grote historische gevolgen kunnen hebben, terwijl hij tegelijk de menselijke maat bewaart. Het resultaat is een ontroerend, zorgvuldig gedocumenteerd en bijzonder leesbaar boek dat terecht wordt beschouwd als een van de hoogtepunten uit zijn oeuvre.