De rest van de dag

Sommige romans vertellen vooral wat er met een mens gebeurt. De rest van de dag laat vooral zien wat een mens zichzelf aandoet door jarenlang niet te kijken naar wat er werkelijk gebeurt. Kazuo Ishiguro maakt van het leven van een Engelse butler een uiterst subtiele roman over plicht, waardigheid, zelfbedrog en gemiste mogelijkheden.

Mr. Stevens heeft vrijwel zijn hele leven in dienst gestaan van anderen. Als butler van Darlington Hall heeft hij zijn beroep tot een levenshouding verheven. Professionaliteit betekent voor hem dat persoonlijke gevoelens opzij moeten worden gezet. Een goede butler blijft beheerst, laat zich niet meeslepen en stelt zijn eigen leven volledig in dienst van zijn werkgever.

Wanneer Stevens in de jaren vijftig enkele dagen met de auto door Engeland reist, krijgt hij de gelegenheid om terug te kijken op zijn jaren bij Lord Darlington. Aan de oppervlakte is het een eenvoudige reis. In werkelijkheid wordt het een reis door zijn eigen verleden. Langzaam wordt duidelijk dat zijn herinneringen niet zo betrouwbaar en vanzelfsprekend zijn als hij zelf denkt.

De grote kracht van de roman zit in het vertelperspectief. Stevens vertelt zelf zijn verhaal en doet dat in een uiterst beheerste, formele stijl. Hij spreekt over gevoelens alsof het technische kwesties zijn. Zelfs wanneer iets duidelijk pijnlijk of beschamend is, blijft hij afstandelijk. Juist daardoor krijgt de roman zijn emotionele kracht: wat Stevens niet zegt, wordt minstens zo belangrijk als wat hij wel vertelt.

Zijn opvatting over waardigheid is daarbij essentieel. Stevens gelooft dat een goede butler zich moet kunnen beheersen onder alle omstandigheden. Hij heeft zijn hele persoonlijkheid aan dat ideaal ondergeschikt gemaakt. Zijn beroep is niet langer iets wat hij doet, maar iets wat bepaalt wie hij is.

Die houding heeft echter een prijs. Stevens heeft geleerd zijn eigen gevoelens te onderdrukken en belangrijke keuzes voortdurend uit te stellen. Vooral zijn verhouding met Miss Kenton, de voormalige huishoudster van Darlington Hall, maakt dat zichtbaar. Er is tussen beiden duidelijk een emotionele verbondenheid, maar Stevens weigert die onder ogen te zien. Zelfs wanneer Miss Kenton hem ruimte geeft om dichter bij haar te komen, verschuilt hij zich achter zijn professionele rol.

Daardoor wordt De rest van de dag ook een roman over een liefde die nooit werkelijk heeft kunnen beginnen. Ishiguro maakt daar geen klassieke liefdesgeschiedenis van. Er zijn geen grote verklaringen of dramatische scènes. Het verdriet ontstaat juist doordat Stevens en Miss Kenton voortdurend langs elkaar heen bewegen. Wat had kunnen gebeuren, blijft een mogelijkheid die nooit werkelijkheid wordt.

Tegenover Stevens staat Lord Darlington. Stevens heeft hem jarenlang bewonderd en is ervan overtuigd geweest dat hij een man van aanzien en integriteit diende. Maar naarmate Stevens terugkijkt, wordt duidelijk dat Darlington zich politiek heeft vergist. Hij sympathiseerde in de jaren dertig met Duitsland en probeerde zich met internationale politiek te bemoeien, terwijl zijn oordeel steeds minder betrouwbaar bleek.

Het morele probleem wordt daardoor groter dan Stevens aanvankelijk wil erkennen. Hij kan zich verschuilen achter het argument dat hij slechts zijn werk deed, maar zijn werk bestond er ook uit om de beslissingen van zijn werkgever mogelijk te maken. De vraag dringt zich op hoeveel verantwoordelijkheid iemand draagt wanneer hij zich volledig ondergeschikt maakt aan een ander.

Ishiguro geeft daarop geen gemakkelijk antwoord. Stevens is geen kwaadaardig personage. Hij is plichtsgetrouw, beleefd en toegewijd. Juist daarom is zijn tragiek zo sterk. Hij heeft zijn leven niet verwoest door verkeerde bedoelingen, maar door zijn vermogen om zijn eigen oordeel uit te schakelen.

Ook het begrip ‘waardigheid’ wordt daardoor steeds ironischer. Stevens denkt dat waardigheid betekent dat je nooit je emoties laat zien. Maar gaandeweg begint de lezer te vermoeden dat werkelijke waardigheid misschien juist vraagt dat iemand verantwoordelijkheid neemt voor zijn eigen gevoelens en keuzes.

De reis door Engeland vormt een uitstekende structuur voor deze terugblik. Stevens beweegt zich letterlijk door het landschap, maar tegelijk steeds verder terug in zijn herinneringen. Het heden en verleden lopen voortdurend door elkaar. Een klein detail tijdens de reis kan een herinnering oproepen, waarna een eerdere gebeurtenis een nieuwe betekenis krijgt.

Ishiguro vertelt bovendien met grote terughoudendheid. Hij legt de lezer niet uit wat Stevens moet beseffen. De lezer moet het zelf ontdekken. Daardoor ontstaat een subtiele vorm van spanning: je voelt steeds sterker dat Stevens iets belangrijks niet onder ogen wil zien.

Dat maakt de roman ook bijzonder aangrijpend. Het dramatische moment komt niet in de vorm van een grote confrontatie, maar in het besef dat bepaalde kansen voorgoed voorbij zijn. Stevens is inmiddels ouder geworden. Hij kan zijn keuzes niet meer terugdraaien. De vraag die overblijft is wat hij met de rest van zijn leven zal doen.

De titel krijgt daardoor een dubbele betekenis. De rest van de dag verwijst letterlijk naar de tijd die Stevens nog voor zich heeft, maar ook naar de vraag of iemand na een leven van plicht en zelfverloochening nog kan veranderen. Het verleden is voorbij, maar de resterende tijd hoeft niet noodzakelijk op dezelfde manier te worden geleefd.

De roman verscheen oorspronkelijk in 1989 en werd bekroond met de Booker Prize. In 1993 volgde de bekende verfilming met Anthony Hopkins als Stevens en Emma Thompson als Miss Kenton.