De schoft

In De schoft plaatst Marente de Moor haar hoofdpersoon midden in een moreel en politiek mijnenveld. De vijftigjarige journalist Tom Wilenski is zijn carrière grotendeels kwijtgeraakt en krijgt nog één opdracht: hij moet een reportage maken over een groep vrouwen die met een reddingsschip vluchtelingen op de Middellandse Zee helpt. Eenmaal aan boord merkt hij dat zijn kritische houding en zijn afwijkende opvattingen hem niet bepaald welkom maken.

De situatie wordt steeds beklemmender. De Italiaanse kustwacht weigert het schip toegang tot de haven en de bemanning besluit opnieuw uit te varen. Ondertussen groeit het aantal geredde mannen en raken voedsel en brandstof op. Wat begon als een idealistische reddingsmissie verandert langzaam in een afgesloten wereld waarin de verhoudingen tussen bemanning en vluchtelingen steeds meer onder druk komen te staan. Uiteindelijk verdwijnen zelfs Sicilië en Malta uit beeld en krijgt het verhaal een bijna droomachtige dimensie.

De politieke tegenstelling is een belangrijk onderdeel van de roman, maar de Moor gebruikt die vooral om de betrouwbaarheid van morele zekerheden ter discussie te stellen. Tom staat sceptisch tegenover het idealisme van de vrouwen, terwijl zij hem beschouwen als iemand met verkeerde opvattingen. Toch presenteert de roman geen eenvoudige tegenstelling tussen goede en slechte mensen. Ook de redders blijken niet boven menselijke zwakheden te staan en ook de vluchtelingen beantwoorden niet vanzelf aan het beeld dat anderen van hen hebben.

Daarmee komt de titel steeds meer op losse schroeven te staan. Wie is eigenlijk de schoft? Tom wordt door verschillende mensen in zijn omgeving als zodanig beschouwd, maar de roman weigert hem zonder meer als moreel verwerpelijk neer te zetten. De Moor heeft zelf aangegeven dat de titel juist als een vraag voor de lezer bedoeld is: is Tom werkelijk zo’n schoft als anderen in hem zien?

Een tweede verhaallijn geeft de roman een historische en symbolische verdieping. De Moor verweeft het verhaal met levens van vrouwen die zichzelf voor een ideaal of geloof hebben opgeofferd. Vooral de heilige Agatha speelt hierin een belangrijke rol. De vrouwen op het reddingsschip worden daardoor verbonden met een veel oudere traditie van vrouwelijke zelfopoffering. Het actuele vluchtelingenthema krijgt zo een bredere betekenis: de roman gaat ook over de behoefte van mensen om zichzelf aan een moreel ideaal te wijden.

Tom is daarbij een interessante hoofdpersoon omdat hij zelf voortdurend tussen verschillende werelden in staat. Zijn vader was een uit Polen afkomstige vluchteling, terwijl zijn moeder zich juist sterk inzette voor anderen. Zijn eigen positie is daardoor minder eenduidig dan zijn politieke reputatie doet vermoeden. De roman maakt hem geleidelijk tot iemand die niet alleen naar anderen kijkt, maar ook met zijn eigen overtuigingen wordt geconfronteerd.

De stijl van de Moor sluit goed aan bij dat uitgangspunt. Veel aandacht gaat naar Toms gedachten en waarnemingen. Ze schrijft scherp en beeldend, met metaforen die soms ongemakkelijk zijn en de lezer bewust uit zijn comfortzone halen. Het verhaal is daardoor eerder een ideeënroman dan een klassieke thriller. De handeling is belangrijk, maar vooral als middel om botsende opvattingen zichtbaar te maken.

Dat maakt het boek tegelijk interessant en niet altijd gemakkelijk. De verschillende betekenislagen, historische verwijzingen en de overgang van realistische vertelling naar meer mythische passages vragen nogal wat van de lezer. Vooral tegen het einde wordt het steeds minder duidelijk waar de werkelijkheid ophoudt en Toms verbeelding begint. Dat past bij de thematiek, maar maakt de ontknoping ook enigszins ongrijpbaar.

Een lichte kritiek is dat sommige personages minder genuanceerd zijn uitgewerkt dan Tom. Verschillende vrouwen aan boord functioneren soms eerder als vertegenwoordigers van een bepaalde overtuiging dan als volledig uitgewerkte karakters. Daardoor kan de maatschappelijke discussie af en toe nadrukkelijker naar voren komen dan het verhaal zelf.

Toch is juist de weigering om een helder moreel oordeel te geven een van de interessantste eigenschappen van de roman. De Moor lijkt vooral te willen laten zien hoe snel mensen elkaar indelen in goed en fout, slachtoffer en dader, schoft en heilige. Zodra die indeling begint te wankelen, wordt de lezer gedwongen zijn eigen oordeel opnieuw te bekijken.