De smalle mens

De smalle mens uit 1934 is een bundel essays, kritieken en polemische beschouwingen waarin E. du Perron zich met grote felheid verzet tegen wat hij beschouwt als de geestelijke versmalling van zijn tijd. Het boek ontstond voor een belangrijk deel uit du Perrons bijdragen aan Forum en behandelt een opvallend breed terrein: literatuur, poëzie, erotiek, politiek, toneel, koloniale literatuur, kunst en de maatschappelijke ontwikkelingen van het interbellum.

De titel verwijst naar de mens die zijn individualiteit probeert te behouden tegenover de steeds sterker wordende macht van massa’s, ideologieën en collectieve overtuigingen. Du Perron kiest nadrukkelijk voor de individuele mens, ook wanneer die positie hem politiek of maatschappelijk geïsoleerd maakt. De ‘smalle mens’ is geen kleinzielig of bekrompen mens, maar juist iemand die weigert zich te laten opslokken door grote systemen en groepsdenken.

Daarmee raakt het boek aan een van de belangrijkste thema’s in du Perrons werk: de verdediging van persoonlijke waardigheid en intellectuele onafhankelijkheid. Hij wantrouwt iedere leer die beweert een sluitende oplossing voor de mensheid te bezitten. Zowel communisme als fascisme en andere vormen van collectivisme ziet hij als bedreigingen voor het individu. In Ons deel van Europa, een van de latere stukken uit de bundel, schrijft hij bijvoorbeeld kritisch over de aantrekkingskracht van de NSB en de politieke behoefte aan collectieve kracht.

De essays zijn echter niet uitsluitend politiek. Du Perron kan zich net zo fel richten op literaire autoriteiten, dichters, toneelmakers en critici. Anthonie Donker als autoriteit, Over poëzie, De grote dingen van de planken en Een Hollander dicht een Spaanse ballade laten zien hoe breed zijn kritische belangstelling is. Zijn kritiek is persoonlijk, direct en vaak provocerend.

Juist die persoonlijke toon maakt De smalle mens karakteristiek voor du Perron. Hij schrijft niet vanuit een afstandelijke academische positie. Zijn voorkeuren, ergernissen en vriendschappen zijn voortdurend in zijn argumenten aanwezig. Hij verdedigt niet alleen een theorie over literatuur of cultuur, maar probeert vanuit zijn eigen persoonlijkheid te bepalen wat hij waardevol en verwerpelijk vindt.

Dat sluit aan bij de opvattingen die hij samen met Menno ter Braak binnen Forum ontwikkelde. Voor du Perron was de persoonlijkheid van de schrijver belangrijker dan een kunstmatig volmaakte vorm. De schrijver moest als mens herkenbaar blijven en verantwoordelijkheid nemen voor zijn eigen oordeel. In De smalle mens wordt die opvatting zelf bijna een schrijfmethode: de essayist verschuilt zich niet achter neutraliteit, maar stelt zichzelf voortdurend in het debat.

De bundel heeft daardoor iets strijdbaars. Du Perron wil niet alleen analyseren, maar ook aanvallen, verdedigen en ontmaskeren. In zijn eigen voorwoord beschrijft hij het boek als een bundel die onder meer reageert op poëzie, collectivisme, literaire autoriteit, toneel, het detectiveverhaal en het koloniale verleden. Hij erkent bovendien dat het boek ‘gif’ bevat, maar beschouwt dat gif tegelijk als een tegengif tegen wat hij als botheid, warhoofderij en intellectuele gemakzucht ervaart.

Dat maakt het boek ook minder gemakkelijk dan een gewone essaybundel. De stukken zijn geschreven vanuit concrete polemieken uit de jaren dertig en bevatten veel verwijzingen naar schrijvers, critici en maatschappelijke discussies die voor de hedendaagse lezer niet altijd vanzelfsprekend zijn. De bundel heeft bovendien bewust geen strak betoog. Het is eerder een reeks intellectuele confrontaties waarin du Perron steeds opnieuw hetzelfde grondprincipe verdedigt: de mens moet zijn eigen oordeel behouden.

Sommige stukken zijn inmiddels sterk tijdgebonden, maar andere hebben opmerkelijk weinig van hun betekenis verloren. Vooral du Perrons wantrouwen tegenover massabewegingen en zijn verdediging van individuele vrijheid krijgen door de politieke achtergrond van de jaren dertig een grotere lading. Hij zag al vroeg hoe gemakkelijk mensen hun zelfstandige oordeel kunnen inruilen voor de zekerheid van een ideologie.

Ook stilistisch is De smalle mens interessant. Du Perron schrijft scherp, beweeglijk en zonder de behoefte om zijn polemische energie te verbergen. Hij kan ironisch zijn, spottend en soms ronduit hard. Maar achter die agressieve toon ligt een duidelijke behoefte aan eerlijkheid en zuiverheid. Zijn kritiek komt voort uit de overtuiging dat literatuur en intellectueel leven alleen waarde hebben wanneer ze verbonden blijven met een werkelijk persoonlijk oordeel.

Daarin schuilt uiteindelijk de blijvende betekenis van De smalle mens. Het boek is niet alleen een document van de Nederlandse cultuur van het interbellum, maar ook een krachtige verdediging van individualisme tegenover de verleiding van het collectief. Du Perron kiest niet voor een groot systeem, maar voor de moeilijke positie van de individuele mens die zelf moet blijven nadenken.

De smalle mens is daardoor een scherpe, eigenzinnige en soms ongemakkelijke bundel. Niet ieder essay is even toegankelijk en sommige polemieken zijn inmiddels vooral historisch interessant. Maar als geheel geeft het boek een uitzonderlijk helder beeld van du Perrons intellectuele houding en van de strijd die hij in de jaren dertig voerde tegen geestelijke conformiteit. Het is vooral een boek over de vrijheid om zelf te oordelen — en over de prijs die iemand voor die vrijheid wil betalen.