De thuiskomst

Een vrouw wacht thuis op haar man, terwijl de wereld hem steeds verder van haar vandaan trekt. In De thuiskomst richt Anna Enquist de blik niet op de beroemde ontdekkingsreiziger James Cook zelf, maar op de vrouw die achterblijft: Elizabeth Batts. In het voorjaar van 1775 wacht zij in haar huis in Londen op de terugkeer van haar echtgenoot, die bezig is aan de laatste etappe van zijn tweede grote wereldreis.

Elizabeth heeft inmiddels vijf kinderen gekregen. Twee van hen hebben hun vader nauwelijks gekend en drie kinderen zijn jong overleden, onder wie haar enige dochter Elly na een ongeluk. Het zijn feiten die meteen duidelijk maken dat Elizabeths leven voor een groot deel bestaat uit wachten, zorgen en verlies. James Cook bouwt ondertussen aan zijn reputatie als ontdekkingsreiziger en groeit uit tot een gevierd man. Voor Elizabeth is hij vooral de echtgenoot die meestal afwezig is.

Wanneer Cook in 1775 daadwerkelijk thuiskomt, ontstaat de centrale spanning van de roman. Kan hij opnieuw de echtgenoot en vader worden die Elizabeth nodig heeft? Of is hij door zijn reizen en ambities inmiddels zo veranderd dat hij voor haar eigenlijk een vreemde is geworden? Elizabeth raakt opnieuw zwanger en even lijkt het erop dat het leven van Cook definitief een andere richting zal nemen. Maar wanneer de Resolution opnieuw op reis moet, blijkt hoe moeilijk het is om een leven aan land te verkiezen boven de lokroep van de zee.

Het sterke van de roman is dat Enquist de geschiedenis vanuit een vrouwelijk perspectief vertelt. James Cook is historisch gezien de grote naam, maar in dit verhaal bevindt hij zich regelmatig op de achtergrond. Elizabeth draagt ondertussen de dagelijkse verantwoordelijkheid voor het gezin. Haar leven wordt bepaald door de keuzes van een man die afwezig is, terwijl haar eigen verlangens en ambities veel minder ruimte krijgen.

Daarmee gaat De thuiskomst uiteindelijk over een veel breder thema dan ontdekkingsreizen. Het is een roman over de prijs die iemand anders betaalt voor de ambitie van een geliefde. Cook kan de wereldzeeën verkennen en als ontdekkingsreiziger geschiedenis schrijven, maar Elizabeth moet ondertussen thuis de gevolgen van die keuzes dragen.

Enquist weet vooral de eenzaamheid van Elizabeth overtuigend neer te zetten. Wachten is in haar leven geen korte onderbreking, maar een terugkerende toestand. De thuiskomst waarnaar ze verlangt, kan nooit helemaal goedmaken wat tijdens de afwezigheid verloren is gegaan. Wanneer iemand jarenlang weg is, verandert niet alleen degene die vertrekt, maar ook degene die achterblijft.

Ook het moederschap speelt een belangrijke rol. Elizabeths kinderen vormen haar dagelijks leven, maar haar moederschap is tegelijk verbonden met verdriet. De dood van drie kinderen en later ook het verlies van haar andere kinderen geven haar geschiedenis een steeds zwaardere ondertoon. Het persoonlijke verdriet staat daarbij tegenover de publieke roem van haar echtgenoot. Voor de buitenwereld is James Cook de grote ontdekkingsreiziger; Elizabeth kent vooral de man die telkens weer vertrekt.

De historische setting is zorgvuldig aanwezig: het Londen van de achttiende eeuw, de Verlichting, de maritieme ontdekkingsreizen en de sociale positie van vrouwen vormen het decor. Toch ligt de nadruk niet op historische gebeurtenissen of nautische avonturen. De roman gebruikt de geschiedenis vooral om een persoonlijk verhaal te vertellen. Een bibliotheekrecensie merkt dan ook op dat Enquist historische feiten combineert met een sterk psychologisch perspectief op Elizabeth.

Dat psychologische aspect is tegelijk een van de sterkste én meest moderne kanten van het boek. Elizabeth krijgt een innerlijke wereld die verder gaat dan haar historische rol als echtgenote van James Cook. Daardoor voelt ze niet als een figuur uit een geschiedenisboek, maar als een vrouw die zich afvraagt hoeveel van haar eigen leven ze heeft kunnen bepalen.

De roman vraagt wel geduld. Met ruim vierhonderd pagina’s neemt Enquist uitgebreid de tijd voor Elizabeths leven en haar gedachten. Wie vooral een avontuurlijke historische roman over James Cook verwacht, kan daardoor teleurgesteld raken. De thuiskomst gaat nauwelijks over spectaculaire ontdekkingsreizen. De echte reis is die van Elizabeth: van wachten en verlies naar een steeds duidelijker besef van haar eigen plaats in het leven.

De titel krijgt daardoor een dubbele betekenis. De thuiskomst van James Cook is een concreet moment in het verhaal, maar voor Elizabeth staat het begrip ook voor het verlangen naar een gezin waarin de afwezige vader eindelijk werkelijk aanwezig is. De vraag is alleen of iemand die zo lang onderweg is geweest nog volledig kan thuiskomen.