De val

In De val laat Marga Minco zien hoe een gebeurtenis uit het verleden tot het einde van een mensenleven kan blijven doorwerken. De novelle uit 1983 draait om Frieda Borgstein, een 84-jarige Joodse vrouw die in een bejaardentehuis woont. Haar leven wordt nog altijd beheerst door wat er tijdens de Tweede Wereldoorlog met haar gezin is gebeurd. Haar man en kinderen werden weggevoerd; Frieda zelf ontsnapte aan de deportatie doordat zij zich op een andere verdieping bevond. De vraag waarom zij destijds werd gespaard, blijft haar achtervolgen.

Wanneer Frieda op een dag besluit haar verjaardag te vieren, lijkt het verhaal aanvankelijk bijna alledaags. Ze gaat ondanks slecht weer de stad in om inkopen te doen. Maar tijdens die tocht valt ze door de onachtzaamheid van twee gemeentelijke medewerkers in een open put en verdrinkt. De ogenschijnlijk toevallige val vormt het dramatische middelpunt van de novelle.

Minco maakt van die gebeurtenis echter meer dan een ongeluk. De val krijgt een symbolische betekenis doordat ze verbonden wordt met de eerdere ‘val’ in Frieda’s leven: de abrupte vernietiging van haar gezin tijdens de oorlog. Het ene noodlot lijkt op het andere te reageren. Het verleden en het heden worden daardoor met elkaar verbonden zonder dat Minco die verbinding nadrukkelijk uitlegt.

Juist daarin schuilt haar kracht. Minco schrijft uiterst sober. Ze gebruikt weinig woorden om haar personages neer te zetten en laat veel aan de lezer over. De verschillende verhaallijnen lijken aanvankelijk weinig met elkaar te maken te hebben, maar komen uiteindelijk samen. De bibliotheekcatalogus van Rozet typeert de novelle dan ook als een sober en knap opgebouwd verhaal waarin de personages in weinig woorden scherp worden getekend.

Frieda is daarbij geen personage dat voortdurend terugkijkt naar de oorlog. Ze heeft geleerd ermee te leven. Maar de oorlog heeft haar leven wel definitief gevormd. Haar leeftijd maakt dat nog indringender: op haar 84ste is het verleden geen afgesloten geschiedenis, maar iets dat nog altijd onderdeel is van haar identiteit.

De keuze om Frieda in een bejaardentehuis te laten wonen, is eveneens betekenisvol. Haar oorspronkelijke gezin bestaat niet meer en ook haar maatschappelijke omgeving is veranderd. Ze leeft in een wereld waarin ze veel van haar vroegere leven heeft overleefd. De wens om haar verjaardag te vieren krijgt daardoor iets ontroerends: ze probeert een klein moment van leven en verbondenheid te creëren tegenover een verleden dat vooral uit verlies bestaat.

Minco vermijdt daarbij nadrukkelijk sentiment. Ze schrijft niet over Frieda als een tragische oude vrouw die medelijden moet oproepen. Ze blijft observeren. Dat maakt de uiteindelijke dood juist des te schrijnender. Het noodlot komt niet met groot vertoon, maar via een alledaagse nalatigheid.

Daarmee ontstaat ook een scherpe tegenstelling tussen de enorme historische gebeurtenis die Frieda heeft overleefd en het kleine ongeluk waardoor haar leven eindigt. Tijdens de oorlog was ze overgeleverd aan beslissingen van anderen; tientallen jaren later wordt ze opnieuw slachtoffer van de onachtzaamheid van anderen. Het toeval krijgt daardoor een bijna beklemmende macht.

De novelle heeft bovendien een opmerkelijke historische achtergrond. Minco kwam op het idee voor het verhaal nadat ze eind jaren zeventig in een krantenbericht had gelezen over een oudere vrouw die in Arnhem in een heetwaterput van de stadsverwarming was omgekomen. De vrouw bleek de moeder van een schoonzus van Minco te zijn en de enige overlevende van haar familie.

Die werkelijkheid is vervolgens door Minco omgevormd tot literatuur. Ze gebruikt een concreet ongeluk als uitgangspunt, maar maakt er een verhaal van over herinnering, overleven en de grilligheid van het noodlot.

Ook de titel is daardoor veelzeggend. De val verwijst letterlijk naar Frieda’s dood, maar ook naar de val uit een vertrouwde wereld die al tijdens de oorlog heeft plaatsgevonden. Het is de val van een gezin, van een bestaan en uiteindelijk van een individu.