De vermaledijde vaders

Querido 2021 424 pagina's 9789021426259 Paperback

Sommige romans vertellen een familiegeschiedenis alsof het verleden een verzameling feiten is. De vermaledijde vaders doet iets anders. Monika van Paemel maakt van familie een terrein waarop geschiedenis, herinnering, liefde, macht en verzet voortdurend met elkaar botsen. Het levensverhaal van Pamela is daarbij niet alleen een persoonlijk verhaal, maar ook een poging om te begrijpen wat generaties elkaar soms aandoen.

Pamela wordt geboren op 4 mei 1945, de dag waarop de Tweede Wereldoorlog in Europa ten einde komt. Dat is meteen meer dan een toevallige geboortedatum. Haar persoonlijke geschiedenis wordt vanaf de eerste zin verbonden met de grote geschiedenis van de twintigste eeuw. De oorlogen die de wereld hebben gevormd, keren in haar familie terug in de vorm van herinneringen, zwijgen, beschadigde levens en ideologische overtuigingen.

Pam is bovendien geen gewenst kind. Haar ouders hadden liever een zoon gehad en ze wordt grotendeels opgevoed door haar grootmoeder en tantes. Vooral de afwezige vader krijgt daardoor een merkwaardige macht over haar. Hij negeert en kleineert haar, maar juist daardoor groeit haar verlangen naar zijn erkenning. Ze verwerpt hem en verlangt tegelijkertijd naar hem. Die tegenstelling vormt een van de psychologische kernen van de roman.

Van Paemel maakt van die vader-dochterrelatie geen eenvoudig conflict tussen slachtoffer en dader. Pam wil zich bevrijden van haar vader, maar ontdekt gaandeweg hoe moeilijk het is om iemand die je gevormd heeft werkelijk uit je eigen geschiedenis te verwijderen. De vader staat bovendien voor meer dan één man. Hij vertegenwoordigt een wereld waarin mannen beslissen, oorlog voeren, bezitten en vernietigen, terwijl vrouwen zich moeten aanpassen en doorgeven wat hun is opgelegd.

Daarmee krijgt de titel zijn volle betekenis. De ‘vaders’ zijn niet uitsluitend Pams biologische vader, maar ook de mannelijke machtstructuren waartegen zij zich probeert af te zetten. Het gaat om het patriarchaat, maar van Paemel maakt daar geen abstract betoog van. Ze laat zien hoe een ideologie zich in een gezin kan nestelen en vervolgens in het persoonlijke leven van een kind doorwerkt.

De roman is sterk autobiografisch, zonder eenvoudigweg een autobiografie te zijn. Pamela is bijvoorbeeld een anagram van Paemel en haar geboortedatum valt samen met die van de schrijfster. Toch gebruikt van Paemel de fictie juist om afstand te kunnen nemen van haar eigen geschiedenis.

Dat maakt schrijven zelf tot een belangrijk onderwerp. Pam probeert door te schrijven haar verleden te ordenen en aan de vergetelheid te onttrekken. Wie schrijft, legt niet alleen herinneringen vast, maar bepaalt ook welke betekenis die herinneringen krijgen. De roman gaat daardoor niet alleen over wat er is gebeurd, maar ook over de vraag hoe een leven achteraf verteld kan worden.

Die gedachte wordt prachtig verwerkt in de structuur. De vermaledijde vaders bestaat uit vijf delen, die niet eenvoudig chronologisch naast elkaar staan. De delen spiegelen elkaar en vormen samen een concentrische structuur. Het eerste en vijfde deel hebben een duidelijke relatie met elkaar, evenals het tweede en vierde; het derde deel vormt het centrum.

Dat is geen vrijblijvend vormexperiment. De structuur weerspiegelt de manier waarop herinneringen werken. Het verleden komt niet netjes achter elkaar terug. Gebeurtenissen krijgen later een andere betekenis en oude conflicten keren in nieuwe gedaanten terug. De roman beweegt daardoor voortdurend tussen herinneren, interpreteren en herschrijven.

Het derde deel vormt het hart van de roman en draait rond liefde. Dat is belangrijk, omdat De vermaledijde vaders gemakkelijk uitsluitend als een feministische afrekening gelezen zou kunnen worden. Van Paemel is ingewikkelder. Naast vernietiging en machtsstrijd staat de mogelijkheid van liefde en behoud. De roman onderzoekt voortdurend of mensen elkaar ondanks alles kunnen blijven liefhebben.

Het derde deel vormt het hart van de roman en draait rond liefde.

Een van de sterkste passages is Pams lange confrontatie met haar vader. Haar woede richt zich dan niet alleen op haar persoonlijke geschiedenis, maar ook op de vernietiging die mannen in naam van oorlog, macht en vooruitgang hebben veroorzaakt. Haar vader wordt een symbool voor een hele generatie mannen die oorlog hebben gevoerd en daarna een wereld opnieuw hebben opgebouwd zonder werkelijk met de gevolgen af te rekenen.

Toch weigert van Paemel haar personage een gemakkelijke overwinning te geven. Pam kan haar vader vervloeken, maar hem daarmee uitwissen lukt niet. Het verleden blijft bestaan omdat het deel is geworden van degene die zich ertegen verzet. Dat is misschien wel de meest interessante gedachte van de roman: bevrijding betekent niet noodzakelijk dat je je afkomst kunt vernietigen.

Ook het Vlaamse landschap speelt een belangrijke rol. De jeugd van Pam wordt verbonden met het platteland, met de natuur en met een wereld die later ingrijpend verandert. De verwoesting van het landschap wordt in de roman verbonden met dezelfde mannelijke vernietigingsdrang die ook oorlog en geweld voortbrengt. Het persoonlijke en het maatschappelijke blijven daardoor voortdurend in elkaar grijpen.

De roman vraagt wel iets van de lezer. Dit is geen strak vertelde familieroman met een duidelijk chronologisch verloop. Van Paemel werkt met herinneringen, sprongen in de tijd, perspectiefwisselingen en lange beschouwende passages. Haar taal en compositie zijn belangrijker dan een soepel voortbewegend plot. Literatuurwetenschappelijke beschouwingen benadrukken dan ook het experimentele karakter van haar opbouw en de zoektocht naar identiteit die haar werk kenmerkt.

Juist daardoor kan het boek soms weerbarstig worden. De vele personages en familieverbanden vragen aandacht en sommige passages zijn nadrukkelijk literair geconstrueerd. Wie uitsluitend een meeslepend verhaal zoekt, kan daardoor op afstand komen te staan. Maar wie bereid is de vorm te volgen, ontdekt dat de structuur nauw verbonden is met wat van Paemel wil vertellen.

Het slot brengt een belangrijke verschuiving. De oudere Pam kijkt terug op haar leven en werkt aan haar memoires. Daarmee wordt duidelijk dat het boek dat de lezer zojuist heeft gelezen in zekere zin ook het boek is dat Pam zelf schrijft. Haar leven en haar schrijven vallen uiteindelijk samen. Ze probeert niet alleen haar eigen geschiedenis te begrijpen, maar ook de levens van de mensen die vóór haar kwamen aan de vergetelheid te onttrekken.

Daarmee wordt de roman uiteindelijk minder een afrekening dan de titel aanvankelijk doet vermoeden. Pam kan haar vader vervloeken, maar ze kan hem niet eenvoudig uit haar verhaal verwijderen. Door over hem te schrijven, bewaart ze hem juist. Het schrijven wordt zo een vorm van verzet én van behoud.

De vermaledijde vaders verscheen oorspronkelijk in 1985 en werd bekroond met onder meer de Dirk Martensprijs, de Prijs voor Letterkunde van de Vlaamse Provincies, de Literaire Prijs van de Stad Antwerpen, de Prijs van de Vlaamse Lezer en de Driejaarlijkse Staatsprijs voor Proza.

Een kleine selectie van Librar. elk weekend in uw mailbox?

VLIJM

PHP: Persoonlijke Haat tegen Programmeurs

Een ‘ethische inbreker’ ontdekte onlangs dat in veel huizen een touwtje met een sleutel achter de brievenbus hangt. Al twintig jaar lang, en niemand wist het, en niemand zou het ooit te weten zijn gekomen. Maar hij sprak zijn mond voorbij, en opeens ging iedereen zijn huis barricaderen. Je kon er niet meer in- of uit.

Scroll naar boven
Librar
Privacyoverzicht

Deze site maakt gebruik van cookies, zodat wij je de best mogelijke gebruikerservaring kunnen bieden. Cookie-informatie wordt opgeslagen in je browser en voert functies uit zoals het herkennen wanneer je terugkeert naar onze site en helpt ons team om te begrijpen welke delen van de site je het meest interessant en nuttig vindt.