De verzonken jongen

Met De verzonken jongen debuteerde Jan Vantoortelboom in 2011. De roman speelt zich af in het West-Vlaamse dorp Elverdinge en draait om Stoffel Vanheule, een jongen die na de dood van zijn moeder steeds sterker wordt geconfronteerd met een geheim dat al jaren binnen zijn familie wordt verzwegen. Zijn nieuwsgierigheid naar het verleden van zijn grootvader Victor brengt hem uiteindelijk bij een geschiedenis die veel ingrijpender is dan hij als kind had kunnen vermoeden.

Stoffel groeit samen met zijn broer Bert op in een ogenschijnlijk beschermd gezin. Elke zondag bezoeken ze hun grootvader Victor. Die oude man fascineert Stoffel vooral vanwege het opvallende litteken dat zijn gezicht in tweeën lijkt te delen. Voor de jongen wordt dat litteken het zichtbare spoor van een verleden waarover niemand wil praten. De terughoudendheid van de volwassenen maakt zijn nieuwsgierigheid alleen maar groter.

Het verhaal begint wanneer Stoffel zijn moeder begraaft. Hij is dan zestien en bevindt zich op een breukvlak tussen zijn beschermde jeugd en de volwassen wereld die zich steeds nadrukkelijker aan hem opdringt. De dood van zijn moeder maakt het onmogelijk om het verleden nog langer buiten beschouwing te laten. Waarom reageren dorpsgenoten zo vreemd wanneer hij vragen stelt? Waarom zwijgt zijn familie? En wat is er met Victor gebeurd?

Vantoortelboom vertelt de geschiedenis vanuit twee perspectieven en in twee tijdlagen. Enerzijds volgen we Stoffel en zijn zoektocht naar de waarheid, anderzijds krijgen we het verhaal van Victor te zien. Daardoor weet de lezer geleidelijk meer over het verleden van de grootvader, terwijl Stoffel zelf de puzzel nog moet leggen.

Die structuur is een van de belangrijkste kwaliteiten van de roman. Het verleden wordt niet in één keer onthuld, maar komt stukje bij beetje naar boven. De lezer begrijpt daardoor steeds beter waarom bepaalde personages zwijgen en waarom sommige gebeurtenissen in het dorp een ongemakkelijke lading hebben. Het familiegeheim is niet alleen een plotmechanisme; het bepaalt de verhoudingen tussen de personages.

Victor blijkt een man met een zwaar verleden. Zijn ervaringen tijdens de Eerste Wereldoorlog hebben diepe sporen nagelaten. Het litteken op zijn gezicht is daarmee slechts de meest zichtbare herinnering aan een periode die hij liever achter zich zou laten. De oorlog werkt in de roman bovendien door in de volgende generatie. Wat Victor heeft meegemaakt, wordt onderdeel van een familiegeschiedenis die Stoffel pas veel later leert kennen.

Daarmee gaat De verzonken jongen uiteindelijk over de manier waarop onverwerkte gebeurtenissen van de ene generatie op de volgende kunnen worden doorgegeven. Stoffel heeft de oorlog niet meegemaakt, maar draagt wel de gevolgen van wat zijn grootvader heeft meegemaakt. Het verleden blijkt niet werkelijk voorbij zolang erover wordt gezwegen.

De West-Vlaamse dorpsgemeenschap vormt daarbij een belangrijk decor. Elverdinge wordt niet voorgesteld als een idyllisch plattelandsdorp. Het is een kleine gemeenschap waarin iedereen elkaar kent en waarin reputatie belangrijk is. Roddels, stiltes en sociale controle bepalen mede hoe mensen zich gedragen. Voor Stoffel betekent dat dat hij niet zomaar overal vragen kan stellen. De waarheid heeft in zo’n gemeenschap niet alleen een persoonlijke, maar ook een sociale prijs.

Vantoortelboom kent die omgeving van binnenuit: hij groeide zelf op in Elverdinge. Dat verklaart mede de overtuigingskracht waarmee hij het dorp en zijn bewoners beschrijft. De pastoor, het café, de boeren en de families vormen samen een herkenbare wereld waarin het verleden voortdurend aanwezig is. De roman sluit daarmee aan bij de traditie van de Vlaamse plattelandsroman, maar geeft daar een uitgesproken psychologische en historische dimensie aan.

Een van de sterkste elementen is de manier waarop Vantoortelboom de belevingswereld van Stoffel weergeeft. De jongen probeert de wereld van de volwassenen te begrijpen, maar beschikt daarvoor nog niet over alle kennis. Hij ziet de reacties van mensen, merkt dat gesprekken stilvallen en vult de ontbrekende informatie aan met zijn eigen verbeelding. Daardoor ervaart de lezer het familiegeheim aanvankelijk zoals Stoffel het ervaart: als iets dreigends waarvan de contouren wel zichtbaar zijn, maar waarvan de betekenis ontbreekt.

De dood van zijn moeder versterkt die ontwikkeling. Haar overlijden maakt het einde van Stoffels jeugd definitief. Kort daarna wordt hij geconfronteerd met een brief die de familie diep ontwricht en met de zelfmoord van zijn grootvader. Vervolgens sterft ook zijn moeder definitief als beschermende figuur uit zijn leven. Wat aanvankelijk een zoektocht naar het verleden lijkt, wordt zo een verhaal over het verlies van een hele wereld.

De roman is niet perfect. Vantoortelboom schrijft in zijn debuut soms nadrukkelijk literair. Beeldspraak en vergelijkingen zijn niet altijd even trefzeker, en sommige formuleringen kunnen gezocht aandoen. Een bespreking in Tzum wees er eveneens op dat de stijl zowel rake passages als clichématige vergelijkingen bevat.

Ook de dubbele vertelstructuur heeft een keerzijde. Wanneer dezelfde gebeurtenissen vanuit verschillende perspectieven terugkomen, wordt informatie soms herhaald. Vooral tegen het einde neemt daardoor de spanning wat af. De lezer heeft het belangrijkste geheim dan grotendeels doorgrond, waardoor het slot minder verrassend werkt dan de eerste twee derde van de roman.

Maar tegenover die tekortkomingen staat een opvallend zelfverzekerd debuut. De roman heeft een duidelijke atmosfeer en Vantoortelboom weet het landelijke West-Vlaanderen overtuigend als literaire ruimte te gebruiken. De combinatie van familiegeschiedenis, oorlogstrauma en dorpsleven geeft het verhaal bovendien meer diepte dan een gewone roman over een familiegeheim.

Dat De verzonken jongen later werd bekroond met de Bronzen Uil en de Prijs Letterkunde West-Vlaanderen is dan ook begrijpelijk. De roman werd bovendien genomineerd voor de Zeeuwse Boekenprijs.