De wandelende Jood

Wat als je niet kunt sterven? In De wandelende Jood maakt August Vermeylen van die eenvoudige gedachte geen fantasieverhaal, maar een filosofische roman over eenzaamheid, tijd en de zoektocht naar betekenis.

Centraal staat Ahasverus, de legendarische Wandelende Jood die na zijn ontmoeting met Christus tot eeuwig leven en eeuwig zwerven is veroordeeld. Vermeylen gebruikt die oude legende als uitgangspunt voor een tocht door de geschiedenis. Ahasverus ziet generaties komen en verdwijnen, terwijl hijzelf steeds dezelfde blijft. Wat aanvankelijk een wonder lijkt, verandert daardoor in een ondraaglijke last.

Het interessante is dat Vermeylen vooral kijkt naar de gevolgen van die onsterfelijkheid. Ahasverus kan alles overleven, maar precies daardoor kan hij zich nergens blijvend mee verbinden. Liefde, vriendschap, overtuiging en gemeenschap krijgen voor gewone mensen betekenis omdat ze eindig zijn. Voor Ahasverus wordt alles uiteindelijk herinnering.

Daarmee is De wandelende Jood veel meer dan een hervertelling van een Bijbelse legende. Vermeylen gebruikt zijn hoofdpersoon om vragen te stellen die nog altijd herkenbaar zijn: wat maakt een leven waardevol? Hebben we eindigheid nodig om betekenis aan ons bestaan te geven? En wat gebeurt er met iemand die nergens meer werkelijk thuishoort?

Als roman is het boek minder gemakkelijk dan het uitgangspunt doet vermoeden. Vermeylen vertelt traag en beschouwend. Wie vooral een avontuurlijke tocht door de eeuwen verwacht, krijgt in de plaats daarvan veel ideeën, gesprekken en filosofische passages. Dat maakt het boek soms zwaar en plechtig.

Tegelijk is precies die stijl kenmerkend voor Vermeylens ambitie. De wandelende Jood is geen boek dat uitsluitend wil vermaken. Het behoort tot de vroege Vlaamse modernistische literatuur en laat zien hoe schrijvers aan het begin van de twintigste eeuw bestaande religieuze en culturele verhalen opnieuw gingen gebruiken om moderne vragen te stellen.

Ahasverus is daarbij een sterke vondst. Hij is letterlijk een buitenstaander: iemand die niet meer bij zijn eigen tijd hoort en steeds opnieuw getuige wordt van een wereld die verandert. Daardoor krijgt zijn tocht ook iets beklemmends. Waar gewone mensen vooruitkijken, draagt hij alles mee wat hij ooit heeft meegemaakt.

Niet alles aan de roman heeft de tand des tijds even goed doorstaan. De soms verheven taal en lange beschouwingen kunnen hedendaagse lezers op afstand houden. Ook de filosofische boodschap wordt af en toe zo nadrukkelijk uitgesproken dat er weinig ruimte overblijft voor interpretatie.

Toch blijft het centrale beeld krachtig. Vermeylen draait het verlangen naar eeuwig leven overtuigend om: juist sterfelijkheid maakt het mogelijk om ergens betekenis aan te geven. Ahasverus bezit oneindig veel tijd, maar heeft daardoor uiteindelijk minder houvast dan de sterfelijke mens.

De wandelende Jood is daarom vooral interessant voor lezers die graag voorbij het verhaal kijken. Het is een korte, maar niet bepaald lichte roman die een oude legende gebruikt om grote vragen over het menselijk bestaan te onderzoeken. Wie bereid is het trage tempo en de filosofische toon te accepteren, ontdekt een verrassend moderne roman over een man die eeuwig onderweg is en nergens meer kan thuiskomen.