De wijsheid van een eiland

Met De wijsheid van een eiland verscheen in 1991 een korte maar bijzonder gelaagde roman van de Catalaanse schrijver, dichter en essayist Antoni Marí. Dat het boek nu – na meer dan drie decennia – voor het eerst in het Nederlands beschikbaar wordt, is een kleine literaire gebeurtenis. Marí behoort in zijn taalgebied tot de meest gewaardeerde stemmen, en deze vertaling laat overtuigend zien waarom hij zulke prestigieuze prijzen als de Ciutat de Barcelona-prijs en de Serra d’Or-prijs ontving.

Het boek, dat losjes autobiografisch aandoet, volgt Miquel terwijl hij terugblikt op een reeks scènes uit zijn jeugd op een eiland in de Middellandse Zee – overduidelijk gemodelleerd naar Marí’s geboorte-eiland Ibiza. Wat meteen opvalt, is de fragmentarische aard van deze herinneringen. Ze worden niet chronologisch geordend, maar verschijnen als flarden die naar boven komen wanneer de geest er klaar voor is: de zondagse uitstapjes met het gezin, de eenzame leegte die volgde op de dood van een vriend, en de ontworteling die Miquel ervaart wanneer hij het eiland verlaat om elders te gaan studeren. Elk beeld is scherp en zintuiglijk, maar nooit sentimenteel of overdreven gekleurd. Marí schrijft met de terughoudendheid van iemand die weet dat herinneringen niet zozeer worden herbeleefd als wel opnieuw worden opgebouwd.

Juist die keuze voor een niet-lineaire structuur geeft het boek zijn bijzondere kracht. De fragmenten vormen geen traditionele coming-of-age-plot, maar eerder een mozaïek van indrukken waaruit langzaam een idee van ‘wijsheid’ oplicht. Belangrijk daarbij is dat Marí nadrukkelijk geen morele les wil meegeven. De wijsheid waar de titel naar verwijst, is geen normatief kompas, maar een manier van kijken: een aandachtige, eerlijke en soms pijnlijke blik op wat het betekent om op te groeien en de wereld voor het eerst werkelijk te zien.

Het eiland speelt daarbij een dubbelzinnige rol. Enerzijds staat het voor geborgenheid: de gesloten gemeenschap, de vertrouwde landschappen, de ritmes van seizoenen en tradities. Anderzijds is het een plaats van begrenzing en kwetsbaarheid. Het isolement versterkt het gevoel dat elke verandering — een sterfgeval, een vertrek, een conflict — diepe sporen achterlaat. Marí toont hoe de eilandervaring een unieke gevoeligheid voortbrengt: een besef van de eindigheid van dingen, maar ook van hun intensiteit. Het is deze paradox die de roman zijn melancholische toon geeft, zonder ooit in somberheid te vervallen.

Op stilistisch vlak blinkt Marí uit door soberheid en precisie. Zijn zinnen zijn helder, maar bevatten een onderliggende poëtische lading. Dat is niet verwonderlijk: hij begon als dichter en bleef altijd schakelen tussen genres. In ‘De wijsheid van een eiland’ komt die achtergrond duidelijk naar voren in de aandacht voor ritme, beeld en nuance. De taal is gecontroleerd, maar nooit afstandelijk; elke herinnering wordt met zachte hand benaderd, alsof hij weet hoe broos het materiaal van het verleden is. De vertaling naar het Nederlands weet die fijngevoeligheid grotendeels intact te laten en geeft blijk van een groot respect voor de oorspronkelijke cadans.

Wat deze roman uiteindelijk zo ontroerend maakt, is dat de lezer niet alleen getuige is van Miquels verleden, maar gaandeweg ook van zijn vorming als mens. De episodes lijken op het eerste gezicht losstaande observaties, maar samen roepen ze iets veel groters op: een vermoeden van wat een goed, volwaardig leven zou kunnen zijn. Niet in de zin van succes of vervulling, maar in de zin van aandacht voor wat er werkelijk toe doet — liefde, verlies, vriendschap, verwondering, het vermogen om stil te staan bij het alledaagse.

De wijsheid van een eiland is een kleine roman die een groot na-effect heeft. Marí toont zich een schrijver die vertrouwt op subtiliteit en op de intelligentie van zijn lezers. Het is literatuur die niet brult maar fluistert, en precies daardoor nog lang blijft naklinken. Dat dit werk nu eindelijk zijn weg naar het Nederlandse taalgebied heeft gevonden, mag gerust als een verrijking worden beschouwd. Een prachtig, bedachtzaam en tijdloos boek.