Dieven van het licht

Philipp Blom kennen we vooral als historicus die grote bewegingen in de Europese cultuurgeschiedenis weet bloot te leggen. Met Dieven van het licht doet hij iets anders: hij stapt de geschiedenis binnen als romanschrijver. Dat levert een historische roman op die zich niet tevredenstelt met kostuums, paleizen en beroemde namen, maar probeert te laten voelen hoe het was om in de zestiende eeuw te leven, in een wereld waarin geweld, religie, kunst en macht voortdurend in elkaar grijpen. Het verhaal begint in Vlaanderen in 1572, waar de jonge Sander getuige is van de moord op zijn vader door Spaanse bezetters. Samen met zijn broer Hugo, die na de dood van hun ouders doofstom is geworden, ontvlucht hij zijn vertrouwde omgeving en belandt uiteindelijk in Italië. Sander wordt schilder, Hugo mengt de kleuren, en beiden raken verstrikt in een wereld van kunstenaars, kardinalen, pausen, intriges en verboden liefde.

Het sterke van Bloms aanpak is dat hij de Renaissance niet behandelt als een fraai museumdecor. Achter de schilderijen en kerkelijke pracht zit een harde werkelijkheid van armoede, geweld en sociale ongelijkheid. De broers bewegen zich tussen werelden die nauwelijks met elkaar te verzoenen zijn: de nederige werkplaats van de schilder en de overvloed van de kerkelijke elite, het streven naar schoonheid en de gruwelijkheid van executies, geloof en twijfel, gehoorzaamheid en vrijheid. Daardoor krijgt de roman een donkere onderstroom. Italië wordt niet het romantische decor van een historische avonturenroman, maar een samenleving waarin mensen voortdurend moeten laveren tussen macht en overleving.

Dat wordt vooral zichtbaar in de figuur van Sander. Zijn ontwikkeling van Vlaamse jongen tot schilder vormt de ruggengraat van het verhaal, maar zijn kunstenaarschap is meer dan een beroep. Schilderen is voor hem een manier om grip te krijgen op een werkelijkheid die vanaf zijn jeugd door geweld is bepaald. Het zoeken naar licht krijgt daardoor een symbolische betekenis. De schilder probeert letterlijk licht op doek te vangen, terwijl de wereld rondom hem juist steeds donkerder blijkt te zijn. De titel Dieven van het licht krijgt zo meerdere betekenislagen: licht als artistieke schoonheid, als kennis en inzicht, maar ook als iets wat machthebbers zich kunnen toe-eigenen.

Blom gebruikt zijn historische kennis overtuigend om de wereld waarin Sander en Hugo terechtkomen tot leven te brengen. Rome, Napels en Sicilië worden bevolkt door schilders, geestelijken, soldaten, bedriegers en mensen die proberen te overleven. Historische figuren als Giordano Bruno en Caravaggio verschijnen niet als losse cameo’s, maar maken deel uit van dezelfde intellectuele en culturele wereld waarin de hoofdpersonen zich bewegen. De roman profiteert daarbij duidelijk van Bloms ervaring als cultuurhistoricus. Kunst wordt niet alleen beschreven, maar verbonden met de tijd waarin zij ontstaat.

Juist de passages over schilderkunst behoren tot de interessantste van het boek. Blom laat zien dat een schilderij niet simpelweg een afbeelding is, maar het resultaat van keuzes, techniek, materiaal en een bepaalde manier van kijken. Pigmenten, licht, atelierwerk en de relatie tussen meester en leerling krijgen aandacht. Daardoor wordt schilderkunst bijna een tweede vertelstem in de roman. De lezer begrijpt niet alleen wat Sander ziet, maar ook hoe hij leert kijken.

Daar tegenover staat de politieke en religieuze macht van het zestiende-eeuwse Italië. De katholieke kerk verschijnt als opdrachtgever, machtscentrum en intellectuele autoriteit, maar ook als wereld van luxe, intrige en belangen. Pausen en kardinalen worden geen verheven abstracties, maar mensen met verlangens, ambities en zwakheden. Dat maakt de roman overtuigend zonder dat Blom de geschiedenis voortdurend hoeft uit te leggen.

De verhouding tussen de twee broers geeft het verhaal bovendien een emotionele kern. Sander is degene die vooruit wil, Hugo is tegelijk zijn kracht en zijn zwakke plek. Zijn doofstomheid maakt hem afhankelijk van zijn broer. Zijn temperament en lichamelijke aanwezigheid geven hem een eigen plaats binnen het verhaal. De gewelddadige daad die de vlucht veroorzaakt, maakt hun relatie nog ingewikkelder. Ze zijn niet alleen familieleden die samen overleven, ze dragen ook verschillende reacties op geweld en verlies met zich mee.

Als historische roman heeft Dieven van het licht veel van de kwaliteiten die je van het genre mag verwachten: een omvangrijk decor, avonturen, gevaar, liefde, kunst en historische personages. De roman is bovendien vlot geschreven en beschikt over een duidelijke vertelenergie. Een Vlaamse bibliotheekbespreking noemt juist de combinatie van de historische setting, de kunstwereld en de intriges een belangrijke kracht van het boek. Toch is de constructie niet overal even sterk. De enorme geografische en verhalende beweging van Vlaanderen naar Rome, Napels en Sicilië vraagt veel van de geloofwaardigheid. Ook onder lezers bestaat verdeeldheid over de personages: sommigen vinden ze overtuigend en meeslepend, anderen ervaren ze als minder diep uitgewerkt en vinden bepaalde omzwervingen te geconstrueerd.

Dat is wellicht ook het punt waarop de deskundige historicus en de romanschrijver Blom elkaar in de weg kunnen zitten. Als historicus is hij gewend om grote hoeveelheden materiaal te verzamelen en verbanden tussen gebeurtenissen, ideeën en personen te leggen. In een roman moet een wereld daarentegen niet alleen rijk zijn, maar ook selectief. Niet alles wat historisch interessant is, is automatisch dramatisch relevant. Soms voel je in Dieven van het licht de behoefte om zoveel mogelijk van de Renaissance mee te nemen. Dat levert een indrukwekkend panorama op, maar kan de ontwikkeling van het verhaal af en toe wat overbelasten.