Dit is mijn hof

Een boerderij kan meer zijn dan een bedrijf. Ze kan een familiegeschiedenis bewaren, een landschap vormgeven en een manier van leven vertegenwoordigen die zich niet gemakkelijk laat vervangen. In Dit is mijn hof keert Chris de Stoop terug naar de ouderlijke hoeve in het Waasland, nadat zijn broer, die het boerenbedrijf had voortgezet, is overleden. Wat begint als een terugkeer naar de geboortegrond groeit uit tot een indringend boek over het verdwijnen van het traditionele boerenland.

De Stoop schrijft vanuit een dubbele positie. Hij is journalist en gewend om maatschappelijke ontwikkelingen van dichtbij te onderzoeken, maar hier is hij geen buitenstaander. Hij is boerenzoon. De ouderlijke hoeve, de koeien, de akkers en de polders zijn verbonden met zijn jeugd en met zijn familie. Na het overlijden van zijn broer en de opname van zijn moeder in een zorgcentrum komt hij terug naar het hof en probeert hij er opnieuw iets van het vroegere leven te vinden.

Daarmee krijgt het boek vanaf het begin een persoonlijke en melancholische toon. De leegstaande boerderij is niet alleen een gebouw dat zijn functie dreigt te verliezen, maar ook het tastbare bewijs dat een familietraditie tot een einde is gekomen. De herinneringen aan zijn jeugd lopen voortdurend door het verhaal heen. De Stoop beschrijft het boerenleven niet vanop afstand, maar vanuit de kennis van iemand die het heeft meegemaakt en die nu ziet hoe snel het verdwijnt.

Tegelijkertijd gaat Dit is mijn hof over een veel groter conflict. De polders aan de Schelde worden ingrijpend veranderd door de uitbreiding van de Antwerpse haven. Boerderijen moeten wijken en landbouwgrond verdwijnt. Daar komt een tweede ontwikkeling bij: landbouwgrond wordt ook opgeofferd voor zogenaamde nieuwe natuur. In het bijzonder de ontpoldering van gebieden rond de Hedwigepolder vormt een belangrijk onderdeel van het boek.

Juist die combinatie maakt het boek interessant. De Stoop stelt niet alleen de vraag wat er gebeurt wanneer landbouw moet wijken voor industrie. Hij richt zijn kritiek ook op het idee dat landbouwgrond zonder meer mag verdwijnen wanneer daarvoor natuur in de plaats komt. Voor boeren die generaties lang op het land hebben gewerkt, is dat een pijnlijke paradox. Zij beschouwen zichzelf juist als onderdeel van het landschap dat vervolgens wordt bestempeld als verouderd of ongewenst.

Daarmee komt een van de centrale vragen van het boek naar voren: wat verstaan we eigenlijk onder natuur? De Stoop kijkt kritisch naar de aanleg van nieuwe natuurgebieden en naar de manier waarop daarover wordt gesproken. Voor de beleidsmakers en natuurorganisaties is de omzetting van landbouwgrond in natuur een vorm van herstel. Voor de boeren die hun land kwijtraken, voelt hetzelfde proces als vernietiging. Het interessante is dat de Stoop die tegenstelling niet abstract behandelt, maar zichtbaar maakt in de levens van mensen.

Dat is tegelijk de kracht en de beperking van zijn aanpak. De Stoop kiest duidelijk partij voor de boeren en schrijft vanuit hun perspectief. Daardoor krijgen hun gevoelens van machteloosheid en vernedering een sterke stem. Maar zijn kritiek op natuurorganisaties en de zogenoemde ‘nieuwe natuur’ is soms scherp en sarcastisch. Een recensie in De Morgen stelde dan ook de vraag of zijn kritiek op ‘de groenen’ zijn doel niet soms voorbijschiet.

Die kritiek maakt het boek echter niet minder waardevol. Integendeel, het maakt duidelijk dat Dit is mijn hof geen neutrale reportage pretendeert te zijn. De Stoop wil laten zien wat er verloren gaat wanneer een landschap uitsluitend wordt bekeken vanuit economische, ecologische of bestuurlijke doelstellingen. Zijn uitgangspunt is dat een landschap ook een geheugen heeft.

De manier waarop hij dat landschap beschrijft, behoort tot de mooiste passages van het boek. De koeien in de stal, de akkers, de regen, de klei en de poldergrond worden met grote aandacht beschreven. Het is geen toevallige achtergrond voor het verhaal, maar een van de hoofdpersonen. De Stoop kan lyrisch worden over een vers geploegde akker of een mooi gevormde koe, terwijl hij tegelijkertijd beseft dat die wereld aan het verdwijnen is.

Ook de dood van zijn broer krijgt daardoor een grotere betekenis. Het persoonlijke drama en het verdwijnen van de landbouw worden voortdurend met elkaar verbonden. De leegte op het hof is zowel een gevolg van het verlies binnen de familie als van de veranderingen in het landschap. De twee vormen van verlies versterken elkaar.

Literair is dat een sterke keuze. Dit is mijn hof is geen traditionele autobiografie en ook geen klassieke journalistieke reportage. De tekst wordt vaak omschreven als verhalende non-fictie. Interviews, gesprekken en gebeurtenissen zijn gebaseerd op de werkelijkheid, maar de Stoop ordent het materiaal op een literaire manier. Daardoor ontstaat een boek waarin persoonlijke herinnering, journalistiek onderzoek en maatschappelijke analyse voortdurend in elkaar overlopen.

De titel is daarbij veelzeggend. ‘Dit is mijn hof’ klinkt als een eenvoudige vaststelling, maar krijgt in de loop van het boek steeds meer de betekenis van een verdediging. Dit land behoort niet alleen aan degene die het juridisch bezit. Het behoort ook aan degene die er heeft gewoond, gewerkt en geleefd. De titel vat daarmee de botsing samen tussen eigendom, herinnering, economische ontwikkeling en identiteit.

De Stoop slaagt er bovendien in om van een specifiek Vlaams probleem een breder Europees verhaal te maken. Het verdwijnen van kleine boerenbedrijven, schaalvergroting, natuurcompensatie en de druk van industrie en infrastructuur zijn geen ontwikkelingen die zich uitsluitend in het Waasland voordoen. Het persoonlijke verhaal van één boerenzoon krijgt daardoor een veel grotere betekenis.

Soms is de Stoops betrokkenheid zo groot dat nuance plaatsmaakt voor verontwaardiging. De lezer krijgt vooral het perspectief van degenen die verliezen. Dat is begrijpelijk en zelfs noodzakelijk voor de opzet van het boek, maar het betekent ook dat de argumenten van de andere partijen minder uitgebreid worden onderzocht. Wie een volledig overzicht van het debat over natuurontwikkeling en ontpoldering zoekt, moet daarom elders aanvullende informatie zoeken.

Als literair werk is dat bezwaar minder zwaarwegend. De waarde van Dit is mijn hof ligt juist in het feit dat het een stem geeft aan mensen die in een groot maatschappelijk proces gemakkelijk tot statistieken, hectares en beleidsdossiers worden gereduceerd. De Stoop maakt duidelijk dat achter iedere onteigening een huis, een familiegeschiedenis en een gevoel van verbondenheid met een bepaalde plek schuilgaan.