Doorkijken

Kunst wordt vaak benaderd als iets waarvoor tijd, kennis of een museumbezoek nodig is. Merel Bem kiest in Doorkijken precies de tegenovergestelde richting. Zij laat zien dat kunst zich niet beperkt tot museumzalen of kunstboeken, maar zich kan nestelen in het gewone leven. Een schilderij, een foto of een beeld krijgt pas werkelijk betekenis wanneer het ons helpt anders te kijken naar wat we dagelijks meemaken. Dat uitgangspunt vormt de rode draad van dit toegankelijke en persoonlijke boek.

Bem is kunsthistoricus en kunstcriticus, maar schrijft niet vanuit een academische afstand. In korte essays verbindt zij beroemde kunstwerken met alledaagse ervaringen: wachten voor een stoplicht, een bezoek aan het ziekenhuis, een wandeling, een jeugdherinnering of een gesprek met vrienden. Daardoor verandert kunst van een historisch object in een levende gesprekspartner. Ze biedt troost, roept herinneringen op en helpt de wereld met andere ogen te bekijken.

De kracht van Doorkijken schuilt in de vanzelfsprekendheid waarmee Bem kunst en leven met elkaar verweeft. Zij legt niet uit wat een lezer zou móéten zien, maar nodigt uit om zelf beter te leren kijken. Haar observaties zijn licht, vaak geestig en nooit belerend. Daarmee doorbreekt zij het hardnekkige idee dat kunstgeschiedenis vooral een zaak is van experts. Juist wie weinig voorkennis heeft, zal merken hoe uitnodigend haar manier van schrijven is.

Opvallend is hoe persoonlijk de essays zijn. Bem gebruikt haar eigen ervaringen niet als doel op zich, maar als vertrekpunt voor bredere beschouwingen. Een kunstwerk krijgt betekenis doordat het samenvalt met een moment uit haar leven, waarna de lezer wordt uitgenodigd om dezelfde verbindingen in zijn eigen herinneringen te ontdekken. Zo ontstaat een boek dat evenveel over kijken als over leven gaat.

Stilistisch kiest Bem voor helderheid en eenvoud. Haar taal is verzorgd zonder ingewikkeld te worden en haar enthousiasme voor kunst werkt aanstekelijk. Zij weet complexe kunsthistorische ideeën terug te brengen tot herkenbare situaties zonder de rijkdom van de kunstwerken tekort te doen. Dat maakt Doorkijken geschikt voor zowel de doorgewinterde museumbezoeker als de lezer die zelden een galerie binnenstapt.

Het boek stelt uiteindelijk een eenvoudige maar wezenlijke vraag: wat gebeurt er wanneer we de wereld niet vluchtig bekijken, maar werkelijk leren kijken? Volgens Bem scherpt kunst onze aandacht voor het alledaagse. Ze leert ons details op te merken die anders onzichtbaar blijven en geeft gewone gebeurtenissen onverwachte diepgang. Kunst wordt daarmee geen luxe, maar een manier om bewuster te leven.