Dorp aan de rivier

Een dorp aan de Maas lijkt op het eerste gezicht een overzichtelijke wereld. De mensen kennen elkaar, de seizoenen bepalen het ritme van het bestaan en de rivier vormt een vertrouwd onderdeel van het landschap. Maar in Dorp aan de rivier laat Antoon Coolen zien hoeveel drama, liefde, wreedheid en levenslust er binnen zo’n kleine gemeenschap kunnen schuilgaan.

Centraal staat dokter Tjerk van Taeke, een Friese arts die zich in het Brabantse dorp heeft gevestigd. Hij is een opmerkelijke figuur: kundig en betrokken, maar tegelijkertijd eigenzinnig, driftig en niet altijd gemakkelijk in de omgang. Hij helpt zijn patiënten met grote toewijding, maar kan ook meedogenloos zijn tegenover mensen die hem tegenstaan. Juist die tegenstrijdigheid maakt hem tot een van de sterkste personages van de roman. Zijn gedrag is soms bewonderenswaardig en soms ronduit eigenaardig, waardoor hij nooit verwordt tot de ideale dorpsarts.

Van Taeke is bovendien niet het enige hoofdpersonage. Coolen bouwt zijn roman op uit een reeks gebeurtenissen en dorpsbewoners die samen een breed panorama van het gemeenschapsleven vormen. Geboorte en dood, liefde en ruzie, geloof en bijgeloof, armoede en welstand lopen voortdurend door elkaar. Het dorp wordt daardoor bijna een personage op zichzelf.

De Maas speelt daarin een belangrijke rol. De rivier is niet slechts decor, maar bepaalt mede het leven van de bewoners. Ze verandert met de seizoenen en kan zowel schoonheid als gevaar brengen. Daardoor ontstaat een sterke verbondenheid tussen landschap en mens. De natuur is bij Coolen nooit helemaal op de achtergrond; ze vormt een kracht waaraan de dorpsbewoners zich moeten aanpassen. De combinatie van menselijke verhalen en het voortdurend aanwezige rivierlandschap is een van de redenen waarom de roman zo’n sterke sfeer heeft.

Coolen wordt vaak een streekromanschrijver genoemd, maar Dorp aan de rivier is interessanter dan het etiket misschien doet vermoeden. Maarten ’t Hart, die een nawoord bij de huidige editie schreef, heeft Coolens verteltrant zelfs vergeleken met schrijvers als William Faulkner en Carson McCullers. De vergelijking is niet zo vreemd: ook hier wordt een geografisch afgebakende gemeenschap gebruikt om grotere menselijke thema’s te onderzoeken.

Vooral Coolens vertelstijl onderscheidt de roman van een conventionele streekroman. Hij schrijft uitbundig en beeldend. De gebeurtenissen worden niet haastig afgehandeld, maar krijgen ruimte om zich te ontvouwen. Daardoor ontstaat een rijke opeenstapeling van dorpsfiguren, landschappen en herinneringen. Een criticus schreef al kort na verschijning dat bepaalde beelden uit het boek in het geheugen van de lezer blijven hangen, waaronder de biddende nonnen aan de rivier en de dokter met zijn kinderen.

Daar zit tegelijk een kleine zwakte. Coolens verteltrant kan soms overdadig zijn en sommige episoden krijgen relatief veel ruimte terwijl hun betekenis voor de centrale ontwikkeling beperkt blijft. Wie een strak opgebouwde roman met één duidelijk conflict verwacht, kan daardoor het gevoel krijgen dat het verhaal soms wat meandert. Maar die losse beweging hoort ook bij het karakter van het boek: het leven van het dorp wordt niet als één groot drama verteld, maar als een verzameling gebeurtenissen die samen een gemeenschap zichtbaar maken.

Interessant is ook de morele dubbelzinnigheid van Van Taeke. Hij is geen gemakkelijk te bewonderen held. Zijn goede eigenschappen en tekortkomingen bestaan naast elkaar. Zijn betrokkenheid bij patiënten kan omslaan in eigenzinnigheid en zijn gevoel voor rechtvaardigheid kan leiden tot wraakzucht. Juist daardoor krijgt hij iets mythisch zonder dat hij een onmenselijke held wordt. De uitgever noemt zijn inzet voor de dorpsbewoners en zijn wraak tegenover zijn vijanden dan ook twee kanten van hetzelfde karakter.

De roman is opgedragen aan Hendrik Wiegersma, de arts en kunstenaar die Coolen de stof voor het werk leverde. Wiegersma vormde een belangrijke inspiratie voor het personage Van Taeke. Dat geeft de roman bovendien een interessante verhouding tot de werkelijkheid: Coolen gebruikt een bestaande figuur en een herkenbare Brabantse omgeving, maar maakt daar literatuur van waarin werkelijkheid en verbeelding voortdurend in elkaar overlopen.